• Yvirlit
  • Prenta
  • RSS hald
Tú ert her:

Heimsins lond

 

Iran

Iran er størsta land í Miðeystri, sum ikki er arabiskt, og meginparturin av fólkinum er ættaður frá persum. Í gomlum døgum æt landið Persia, og tað var einaferð miðdepil í stóra Persaríkinum. Persiska málið er úr teirri tíðini og er móðurmál hjá flestum iranum. Mitt í Iran, ímillum Zagrosfjøll og Elburzfjøll, er stórur háslætti. Í 1979 var islamsk kollvelting í Iran, síðsti shahurin í landinum mátti fara í útlegd, og Iran varð skipað sum islamskt lýðveldi. Olja er týdningarmesta útflutningsvøra í Iran.

Khomeini Ayatollah var høvuðssmaður fyri iransku kollveltingini og var politiskur og átrúnaðarligur oddamaður í Iran, til hann doyði í 1989. Shahurin hevði roynt at broytt Iran eftir vesturlendskum fyridømi; men Khomeini skipaði landið eftir islamskum lógum og siðum. Iranar tóku við hansara hugsjónum, og landið verður enn styrt soleiðis.

Moskan er halgidómurin hjá muslimum. Á øllum moskum er høgt moskutorn, nevnt minaret, haðan tey trúgvandi verða kallað til bøn fimm ferðir um dagin. Mangar moskur eru vakurt prýddar við úrtøkiligum mynstrum og skriftstøðum úr Koranini, heilagu bók islams. Eftir islamskari lóg er ikki loyvt at mála myndir av livandi verum, tí muslimar skulu bara tilbiðja ein gud, Allah, og tað er hann, ið hevur skapað alt lív. 

Minni enn helvtin av lendinum í Iran er nýtiligt búnaðarlendi og bara, um vatn verður veitt á tað. Soleiðis hevur verið dyrkað í øldir, og til tess at fáa veitt vatn á dyrkilendi hava teir byrgt áir, grivið brunnar og qanatir. Qanat er vatnveiting, sum úr keldum er grivin undir jørð at dyrkilendinum. Summar eru meiri enn 40 km langar.

Seinastu árini hevur Iran lagt seg eftir at gerast sjálvbjargið við landbúnðarvørum, so at landið sleppur undan at flyta inn matvørur; og tí hevur doyur verið lagdur á at dyrka meiri grøði, t.d. korn, te og bummull. Tó eru enn mangir bøndur, ið halda neyt, seyð og geitir.

Iran er heimsgitið fyri síni handvovnu teppi. Teppini eru úr tíggjutúsundtals ulltræðrum, sum verða vovnir í vøkur mynstur. Vevararnir lata við vilja altíð smá lýti verða í teppunum, tí at muslimar trúgva, at bara Allah er fullkomin. Teppi eru næststørsta útflutningsvøra í Iran, bara oljan gevur meiri av sær.

Miðeystur I

Ímillum Evropa og Arabianes er landøki, sum verður nevnt Miðeystur; her eru londini Ísrael, Libanon, Jordan og Sýria. Tað var her, at nakrar av fyrstu mentanum í heiminum vórðu til, og tað var eisini her, at teir tríggir heimsátrúnaðirnir - jødadómur, kristindómur og islam, kyknaðu. Veðurlagið er turt og heitt, og landslagið berligt, helst fyri eystan; men fram við Miðjarðarhavi er lendið fruktabetri. Í øldir bardust arábar, kristnir krossfarar og turkar um valdið í hesum londum, og tað er ikki meiri enn øld síðan, at grundarlag var lagt undir tey lond, sum nú eru. Kríggj og borgarastríð hava í mong ár merkt hesi lond.

Mangir gamlir muslimskir býir eru átøkir í útsjónd. Mitt í býnum er høvuðsmoskan, ið oftast er størsta hús í býnum. Við hana eru onnur týdningarmikil hús og keypbúðir. Gøturnar, sum eru úr miðbýnum og at býarmúrinum, eru krókutar og smalar og skugga væl fyri sólini og líva fyri vindi og dustroki. Fyri ikki at verða órógvaður og hava heimalívið í friði, mega úthurðarnar ikki vera beint hvør yvir av aðrari í smølum gøtum.

Ein fjallaryggur norðan úr Libanon og suður ígjøgnum Ísrael skilur strandalendið frá oyðimørkunum eystanfyri. Slættlendið undir fjøllunum í Libanon er fruktagóð kornjørð. Fjallatindarnir eru kavataktir næstan alt árið, og higar koma mong ítróttarfólk at aka á skíðum.

Á markinum ímillum Ísrael og Jordan er stórt vatn, ið eitur Deyðahav. Hetta er lægsti staður í heiminum -395 m niðan sjóvar. Deyðahav er saltasta vatn í heiminum, og nógvastaðni standa saltstólpar upp úr vatninum. Eingin fiskur fær verið har; av tí er navnið komið. Runan fram við strondini skal verða ógvuliga góð fyri húðina.
 
Tríggir heimsátrúnaðir hava djúpar røtur í Miðeystri. Jødadómurin og kristindómurin tóku seg upp her, og islam kom tíðliga higar úr Saudiarabia, ið er tætt við. Jerusalem er tískil halgur býur hjá trimum átrúnaðum. Halga Klettamoska hjá muslimum og halgi Grátimúrurin hjá jødum eru bæði á Tempultorginum.

Miðeystur II

Hetta landøkið fer inn í Útsynningsasia. Meginparturin av lendinum er turr oyðimørk og berligt fjallalendi. Fyrst í 20. øld var nógv olja funnin við Persaflógva. Nú á døgum er olja høvuðsinntøka hjá mongum londum í hesum øki. Økið hevur eisini djúpar søguligar røtur, tí at tað varð her, at heimsins fyrstu býir vórðu bygdir, og her tók ein av størstu átrúnaðum í heiminum seg upp - islam. Meginparturin av fólkinum í hesum londum eru muslimar, og høvuðsmálið er arabiskt - heilaga mál muslimanna. Mong kríggj og hart stríð hava verið í hesum londum seinastu árini.

Meiri enn 65% av allari olju, vit nú vita um, er í londunum við Persaflógva, og hiðani kemur triðingurin av allari olju, sum heimurin framleiðir um dagin. Hesi lond eru vorðin ovurrík, og ríkidømið hevur havt við sær stórar samfelagsligar broytingar og menning í ídnaðinum. Oljan hevur eisini gjørt, at hesi lond hava fingið stóran altjóða týdning, alstóra ávirkan á heimsbúskapin og politisku viðurskiftini í heiminum.

Í Miðeystri eru nakrir av teimum býum í heiminum, sum vaksa skjótast. Atvoldin er ovurstóra ríkidømi, ið oljuvinnan hevur við sær, og av fólkavøkstrinum, sum stendst av hesi vinnu. Býirnir verða oftast bygdir sum nútímans býir í Vesturheiminum, við høgum íbúðarhúsum og skrivstovuhúsum av glasi, stáli og betongi.

Mong lond í Miðeystri eru rættiliga ung ríki, sett á stovn fyrst í 20. øld, tá ið vesturlendskir valdsharrar býttu tey sínámillum. Hetta marknabýtið, ofta bara teknað á kortið, hevur verið atvold til drúgvt marknastríð, helst ímillum Irak og tey seks grannalondini.

Islam varð til í Miðeystri í 6. øld e. Kr. og er enn størsti átrúnaður her. Muslimar trúgva á ein gud, Allah, og á Muhammed, profet hansara. Muhammed varð føddur í Mekka í tí, sum nú er Saudiarabia. Heilaga bókin hjá muslimum eitur Koranin; í henni stendur læra Allah, soleiðis sum eingilin Gabriel opinberaði hana fyri Muhammedi. Nú á døgum eru fleiri enn ein milliard muslimar um allan heimin.

Kelda:  Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.

 

Høvuðsstaður:
Tehran

Vídd: 1.648.000 km2

Fólkatal: 66.429.284

Alment mál: persiskt

Átrúnaður: islam 99% og aðrir 1%

Stýrirlag: islamskt lýveldi
við prestastýri

Gjaldoyra: iranskur rial (IRR)

 
 
Nám Hoyvíksvegi 72 Tórshavn Tel. + 298 755150 snar@(if you can see this please update your browser)snar.fo © Nám 2017