• Yvirlit
  • Prenta
  • RSS hald
Tú ert her:

Stjørnufrøði

Í sambandi við at 2009 var altjóða stjørnufrøðiár, skrivar Pól Jespersen eina greinarøð um søguna hjá stjørnufrøðini.

 

Greinar

01. Fyrstu griksku kosmologarnir
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   ST hevur lýst 2009 at vera altjóða stjørnufrøðiár. Í tí sambandi er ætlanin í nøkrum greinum at siga frá stjørnufrøðiligum fyribrigdum og táttum í stjørnufrøðisøguni, ikki sum fakmaður, hav...
02. Grikkar finna skapið á jørðini
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Hvussu er arbeiðslagið í náttúruvísindunum? Vit hoyra, hvat ið amerikanski úrmælingurin Richard P. Feynman hevur at siga um hetta. Síðan verður hildið fram við søguni,hvussu fornaldargransk...
03. Aristarch og aðrir víðskygdir...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Eftir at griksku teinkjararnir høvdu sannað, at jarðarknøtturin var rundur sum ein kúla, var næsta stigið at fáa skil á rørslunum hjá himmalknøttunum, at vita støddina á jørðini og at rokna...
04. Eratosthenes roknar støddina á...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Longu um ár 230 f. Kr. roknar Eratosthenes tvørmálið á jarðarknøttinum. Síðani bar til at rokna støddina á mánanum og fjarstøðuna, fjarstøðuna hjá sólini og støddina á sólini.
05. Hipparch staðfestir...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Fyrst roknaði Eratosthenes tvørmálið í jørðini. So bar til at rokna støddina á mánanum og fjarstøðuna, fjarstøðuna hjá sólini og støddina á henni. Seinni varnaðist Hipparch pólagongdina, pr...
06. Evropa svevur miðaldarsvøvn og...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Við verkunum hjá Claudius Ptolemeus fáa arabarar innlit í grikskan hugsanarhátt, meðan Evropa svevur miðaldarsvøvn. Arabarar halda heimsmyndina hjá Ptolemeus - við jørðini í miðdeplinum - í...
07. Pólski stjørnufrøðingurin...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Stjørnufrøðiliga sæð høpisleysir tekstir, sum jødiska mentanin lænir úr øðrum mentanum, enda í teirri kristnu bíbliuni. Í hondunum á bókstavatrúgvum bíbliulesarum gera hesir tekstir í miðøl...
08. Lívsverkið hjá Nicolaus...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í 1530´árunum er Nicolaus Kopernikus liðugur at skriva stórverk sítt, men hann hevur ongan hug at geva tað út. Trýst verður lagt á hann, og umsíðir eftirlíkar hann. Eitt býttisligt formæli,...
09. Tycho Brahe skilir, at tørvur...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í langt áramál verður dúgliga kjakast um hypotesurnar hjá Kopernikus. Danski stjørnueygleiðarin Tycho Brahe skilir, at neyðugt er fáa til vega neyvar málingar. Longu sum barn fær Tycho áhug...
10. Tycho Brahe fær fast tilhald á...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Tycho Brahe ger neyvar gongustjørnumálingar á Ven. Hetta er áðrenn kikarin er uppfunnin. Málingarnar fáa seinni avgerandi týdning, tá ið finnast skal fram til veruligu rásirnar hjá gongust...
11. Heimsmyndin hjá Tycho Brahe
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Tycho Brahe ger sær egna geosentriska-heliosentriska heimsmynd. Eftir 21 ár á Ven kemur hann til ilnar við kongsvaldið og rýmir av landinum. Hann doyr í Prag í 1601.
12. Johannes Kepler fær áhuga fyri...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Týski stjørnufrøðingurin og alisfrøðingurin Johannes Kepler er hugtikin av kopernikansku skipanini. Hann setur sær fyri at finna sonnu rásirnar hjá gongustjørnunum.
13. Kepler staðfestir, at...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Johannes Kepler, sum hevur áhuga fyri tí ástøðiliga, og Tycho Brahe, sum er fremsti stjørnueygleiðari í samtíðini, samstarva eitt stutt skifti í Prag árini 1600-1601. Við hesum samstarvi ve...
14. Kepler orðar tríggjar...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Johannes Kepler gevur út bøkur um rásirnar hjá gongustjørnunum. Hann staðfestir tríggjar empiriskar lógir, sum verða nevndar lógir Keplers.
15. Galieo Galilei, ein fyriboðan...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Við Kepler endar eitt skeið í stjørnufrøðini. Giordano Bruno verður brendur á báli, men nýggja tíðarhvarvið í vísindunum ber ikki til at brenna burtur. Galilei er ein fyriboðan um nýggjar t...
16. Hin óræddi Galilei velur...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Katólska kirkjan skipar fyri, at Galileo Galilei, sum stundum hevur verið nevndur faðir at vísindunum, skammiliga verður eyðmýktur.
17. Isaac Newton lyftir...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Árini 1665-1666 ger enska flogvitið Isaac Newton so stór avrik í støddfrøði og alisfrøði, at tey hava ikki sín líka í náttúruvísindunum. Hann gevur alisfrøðini tey ómissandi støddfrøðiligu ...
18. Isaac Newton gevur í 1687 út...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Isaac Newton er millum fremstu vísindamenn, sum hava livað. Tað prógvar hann við stórverkinum Principia, men sum menniskja er hann ein meinfýsin, beiskur og nevrotiskur maður.
19. Kraft-rørslulógir Newtons og...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Nøkur orð um tær tríggjar kraft-rørslu lógirnar hjá Isaac Newton, sum eru grundarlagið undir mekanikkinum í alisfrøði, og um atdráttarlóg hansara, sum hevur havt og enn hevur so stóran týdn...
20. Danin Ole Rømer varnast, at...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Ole Rømer staðfestir í 1676, at ljós ikki breiðir seg út við óendaliga stórari ferð, sum tá varð hildið. Hann roknar eisini ljósferðina.
21. Tíðin eftir Newton
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen. Stór framstig í stjørnufrøðini merkja tíðina eftir Newton. Framkomnari tól gera málingarnar neyvari, ástøðilig úrslit gera vísindini før fyri at taka upp nýggjar avbjóðingar, tá ið ræður um a...
22. Eitt sindur um jørðina, sólina...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Nú skal verða sagt eitt sindur frá tí, sum er at síggja á himmalhválvinum. Fyrst eitt sindur um jørðina, sólina og mánan
23. Gongustjørnur, mánar og aðrir...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Gongustjørnurnar hava navn av tí, at tær flyta seg, ganga, ímillum tær føstu stjørnurnar - tær, sum mynda stjørnumerkini á luftini. Í hálva øld hava rúmdarfør givið okkum nógva nýggja vitan...
24. Smástjørnur, stjørnuskot og...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Nøkur orð um himmalknøttir, sum bera stjørnunavn, men sum ikki eru stjørnur
25. Tá glampar á himli stjørnulind
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Sólin er ein av 100-200 mia stjørnum í okkara stjørnubreyt, Vetrarbreytini, sum er umgyrd av kúluskapaðum stjørnuhópum. Eini 100 túsund ljósár er lýsandi parturin í Vetrarbreytini í tvørmál...
26. Ein stjørna verður til
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Stjørnur verða til við tað, at eitt stórt gassskýggj dregur seg saman. Samandrátturin steðgar, tá ið kjarnatilgongdir í miðdeplinum tendra. Eftir tað livir stjørnan av frígjørdari kjarnorku...
27. Lættar stjørnur enda sínar...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Lættar stjørnur brenna í milliardir ár hydrogen til helium í høvuðsraðnum. Seinni verða tær reyðar kempur, brenna helium til carbon og enda umsíðir sínar dagar sum hvítir dvørgar
28. Tungar stjørnur fáa ein...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Tungar stjørnur brenna so at siga sítt ljós í báðum endum. Hóast stóru nøgdina liva tær styttri enn lættar stjørnur, og tær fáa eisini ein ógvisligari deyða. Sum tíðin líður, og hitin í hes...
29. Kjarnarnir í tyngstu...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Kjarnin í teimum heilt tungu stjørnunum er ov tungur at gerast nevtronstjørna. Kjarnarnir í hesum stjørnum verða í staðin til svørt hol, tá ið stjørnurnar ganga til grundar. Svørt hol síggj...
30. Umsíðir verður fyrsta...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Sum 19. øld líður, verða kikararnir alsamt størri. Fyrsta stjørnufrástøðan verður roknað, og granskarar fáa so við og við hilling á skapinum á Vetrarbreytini, men enn veit eingin, um breyti...
31. Leavitt finnur ein...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Stjørnufrøðingar fara at brúka fototøknina. Henrietta Swan Leavitt varnast einfalt samband ímillum rættiligu ljósstyrkina og perioduna hjá serligu variablu stjørnunum, sum verða nevnda...
32. Edwin Hubble flytur mørkini út...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Cepheidustjørnurnar hjá Leavitt verða brúktar at finna skap og stødd á Vetrarbreytini. Í 1923 tekur Hubble eina mynd av einari cepheidu í Andromedu. Tá ið periodan er máld er greitt, at And...
33. Bústaður okkara í rúmdini er...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   M31, Andromedabreytin, er okkara næsta veruliga grannabreyt í rúmdini. At hyggja at henni er sum at skoða okkara egnu breyt, tí hóast Vetrarbreytin og Andromeda eru ymiskar á stødd, eru tær...
34. Vísindini læra at lesa...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í 1842 skrivaði franski heimspekingurin Auguste Comte, at tað fór aldri at bera til at vita evnafrøðiliga tilfarið í stjørnunum. Bara 26 ár seinni vísa onglendingurin Norman Lockyer og fran...
35. Vísindi avdúka, at alheimurin...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Ljóðið frá hornunum á t.d. einum sjúkrabili hevur ymiskan frekvens alt eftir, um akfarið nærkast, stendur stilt ella fer frá okkum. Hetta fyribrigdi, dopplerárin, er eisini galdandi fyri lj...
36. Alheimsvíðkanin á ástøðiligum...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Albert Einstein er ikki nøgdur við tað úrslit, sum hann í 1917 fær úr feltlíkningum sínum viðvíkjandi alheiminum. Hann broytir tí líkningarnar, so loysnin verður, at alheimurin er statiskur...
37. Gamow og Alpher rokna...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Ukreinski alisfrøðingurin Gamow, sum eina tíð hevur lisið hjá sjálvum Friedman í Leningrad, rýmir saman við konu sínari úr Sovjetsamveldinum í 1933. Eftir hetta starvast hann í USA. Í marks...
38. Nýggj trio og Steady-State...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Árini eftir seinna heimsbardaga fær Big-Bang ástøðið mótspæl. Fremsti talsmaðurin fyri Steady-State ástøðinum er bretski kosmologurin Fred Hoyle, sum eisini er maðurin, sum er fyrstur við h...
39. Radiostjørnufrøðin verður ment...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Amerikanski radioverkfrøðingurin Karl Jansky varnast í 1931 av tilvild radiogeisling úr rúmdini. Tað verður upprunin til eina nýggja grein í stjørnufrøðini, radiostjørnufrøði, sum verður me...
40. Rúmdaferðirnar byrja 4....
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í øldir verða rakettir mentar til krígsendamál, men ikki fyrr enn týskarar fyri seinna heimsbardaga seta stórtøknar ætlanir í verk, verða gjørdar rakettir, sum kunnu flúgva ímillum lond. Í ...
41. Eftirglóðin frá Big-Bang...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í 1964 mála radiostjørnufrøðingarnir, Penzias og Wilson, kosmisku baksýnisgeislingini, sum Gamow og aðrir hava gjørt eina forsøgn um longu í 1948. Uppdagingin verður gjørd av tilvild, og Pe...
42. Kosmiska baksýnisgeislingin...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í 1983 varð úr einum rúmdarfari fyrsta royndin gjørd at mála kosmisku baksýnisgeislingina. Slíkar kanningar hava staðfest, at geislingin neyvt fylgir einari planckrás, sum forsagnir vórðu g...
43. Kanningar vátta...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Fyri 80 árum síðan staðfestu kanningar, at alheimurin er dynamiskur. Hann víðkast, sum tíðir líða. Tá ið úrslitini frá WMAP-verkætlanini vórðu kunngjørd fyri 7 árum síðan, frættist, at áben...
44. Big-Bang ástøðið um menningina...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Big-Bang er frægasta ástøðiliga grundarlagið, sum granskarar hava at skilja menningina í alheiminum seinastu 13,7 mia ár. Alla hesa tíð er heimurin kólnaður og hevur víðkað seg út, og tað g...
45. Meginparturin av tilfarinum í...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Minsti parturin av tilfarinum í alheiminum er vanligt tilfar. Meginparturin sæst ikki, og hetta verður tí nevnt myrkt tilfar. Av allari nøgd/orku er myrka tilfarið knøpp 23%. Vísindini vita...
46. Um støddarviðurskifti og...
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Við nútíðartøkni kunnu granskarar eygleiða ógvuliga fjarar himmalknøttir, men hóast ljósið, sum ber okkum boðini, fer við fúkandi ferð, eru frástøðurnar í rúmdini so ørandi, at vit samstund...
47. Okkara heimsmynd
Altjóða stjørnufrøðiár 2009 Greinarøð hjá Pól Jespersen.   Í hesum seinasta stjørnufrøðiteiginum verður okkara heimsmynd leysliga strikað upp. Vit billa okkum inn, at vit eru komin sannleikanum um rúmdina nakað væl nærri enn okkara fjaru forfedrar....
 

Bókin rúmdin

 
 
Nám Hoyvíksvegi 72 Tórshavn Tel. + 298 755150 snar@(if you can see this please update your browser)snar.fo © Nám 2017