Móðurmálið

Um hetta tilfarið

Málið, sum vit tosa hvønn dag

Føroyskt verður tosað av umleið 75.000 fólkum í øllum heiminum. Tað er eitt av minstu málunum í Evropa – og kortini kann tað rúma øllum: lóggávu, vísindum, rapptekstum, telduspølum og kærleikskvæðum. Tað er ikki sjálvsagt. Fyri 150 árum síðani var føroyskt næstan ikki skrivað, og nógv hildu, at tað fór at doyggja út.

Hetta tilfarið er gjørt til Móðurmálsdagin, men kann brúkast alt árið – í føroyskum, søgu, samfelagsfrøði og øðrum lærugreinum. Tað er víðkað við søgu, dømum og uppgávum til hádeildina.

Evnini

01 · Móðurmálsdagur

Móðurmálsdagur 25. mars

25. mars er føðingardagur V.U. Hammershaimbs. Tann dagin verður Móðurmálsdagurin hildin – ein dagur, har føroyska málið verður sett í miðdepilin.

Hugskotið er einfalt: Eitt mál livir bara, um tað verður brúkt. Tí heitir Nám á skúlar í landinum at leggja sær móðurmálið í geyma – ikki bara í móðurmálsundirvísingini, men í øllum lærugreinum. Næmingar skulu kenna viðurskiftini, sum elvdu til, at vit í dag hava eitt væl virkandi mál, sum alt árið kann rúma øllum samskifti.

Tað eru Nám, Mentamálaráðið, Málráðið, Sosialurin og Kringvarp Føroya, sum hava skipað fyri degnum. Forløgini Sprotin og Bókadeild Føroya Lærarafelags hava stuðlað tiltakinum. Sama dag verður Móðurmálsvirðislønin handað – les meira undir Virðislønin.

Hvat hendir á Móðurmálsdegnum?

Dagurin hevur verið hildin á ymsum støðum í landinum, og hvørt ár hevur havt sítt evni. Tiltakið er alment og ókeypis. Eitt árið var dagurin hildin í Løkshøll í Runavík, har evnið var yrkismál – tað málið, sum verður brúkt í einum ávísum yrki ella fakøki. Fyri Nám greiddi Elin Henriksen frá um yrkismál í fólkaskúlanum í roknibókum, og Suni Merkistein fekk Móðurmálsvirðislønina fyri sítt arbeiði við yrkismáli.

Yrkismál – málið í lærugreinunum

Hvør lærugrein hevur síni egnu orð. Í rokning tosa vit um teljara og nevnara, ummál og vídd. Í náttúruvísind um súrevni, frumevni og ljósnyrving. Í ítrótti um bakkafrákast og miðvallarleikara. Nógv av hesum orðum vóru ikki til fyri 100 árum síðani. Tey eru gjørd, tí onkur helt, at føroyskt skuldi kunna brúkast til alt.

Keldur: UNESCO: Altjóða móðurmálsdagurin 21. februar.

02 · Persónurin

Hammershaimb og málið

Hann var prestur, ikki málfrøðingur. Kortini var tað hann, sum í 1846 gav føroyingum tað skriftmál, vit enn brúka í dag.

Barnaárini

Venceslaus Ulricus Hammershaimb varð føddur 25. mars 1819 í Sandavági. Faðir hansara, Jørgen Frantz Hammershaimb, var seinasti løgmaður í Føroyum, áðrenn Løgtingið varð avtikið í 1816. Móðirin æt Armgarð Maria Egholm. Hann vaks upp í Sandavági og í Havn. Tólv ára gamal fór hann til Danmarkar, tók studentsprógv og las gudfrøði.

Ferðin heim í 1841

Undir lestrarárunum í Keypmannahavn gjørdi Hammershaimb eina ferð heim til Føroya at vitja. Hetta var summarið 1841. Hann ferðaðist bygd úr bygd og savnaði fólkaminni: kvæði, sagnir, ævintýr, orðatøk og gátur. Hann skrivaði dagbók, sum Christian Matras gav út hundrað ár seinni. Nakað av tilfarinum lat hann prenta í 1846 í danska tíðarritinum Annaler for nordisk Oldkyndighed og Historie – og tað var júst har, nýggja stavsetingin sást á prenti fyrstu ferð.

Hví skriftmál?

Í romantisku mentanarrørsluni, ið var uppi í tíðini um øll Norðurlond frá 1800 og úteftir, var móðurmálið at kalla heilagt, og jú fornari tað var, tess hægri varð tað mett. Frammanundan var tað lítla, sum var prentað á føroyskum, stavað eftir ljóðinum, og stavsetingin var ymisk frá bygd til bygd. Hammershaimb valdi aðra leið: Hann stavaði orðini eftir uppruna teirra í norrønum. Soleiðis staðfesti hann føroyskt sum eitt serligt mál við norrønum rótum – og eitt mál, sum allir føroyingar kundu skriva, sama hvussu teir tosaðu.

Hann fekk ráð frá íslendska vininum Jóni Sigurðssyni, og fyri at skriftmálið skuldi vinna frama, skrivaði hann eisini eina føroyska mállæru, Færøisk Sproglære, sum varð prentað í 1854.

Prestur og próstur

Í 1855 flutti Hammershaimb heim til Føroya at vera prestur í Kvívík. Í 1862 gjørdist hann prestur á Nesi í Eysturoy, og í 1867 Føroya próstur. Hann sat eisini í Løgtinginum í trý valskeið. Í 1878 flutti hann við konu síni aftur til Danmarkar. Har gav hann út Færøsk Anthologi í tveimum bindum (1886 og 1891): fyrra bindið við tekstum, søgu og mállæru, seinna bindið ein orðabók, sum ungi málfrøðingurin Jakob Jakobsen gjørdi.

Hammershaimb varð riddari av Dannebrog í 1874 og Dannebrogsmaður í 1897. Hann doyði í Keypmannahavn 8. apríl 1909, 90 ára gamal. Í 1919 varð minnisvarði reistur í Sandavági, og seinni kom andlit hansara á føroysku pengaseðlarnar.

Keldur: Foreldur, Kvívík 1855, Nes 1862, próstur 1867, Løgtingið, minnisvarðin 1919: fo.wikipedia. Ferðirnar 1847–48 og 1853, Jón Sigurðsson, Færøsk Anthologi 1886/1891, nevndin 1895: en.wikipedia. Dagbókin 1841, útgivin av Matras: fo.wikipedia, Føroyskt mál.

03 · Skriftmálið

Stavsetingin – hví skriva vit ikki, sum vit siga?

Allir næmingar hava spurt: Hví skriva vit dagur, tá vit siga „dɛavʊr“? Svarið er eitt val, sum varð tikið í 1846 – og eitt stríð, sum stóð í 50 ár.

Tríggjar leiðir at skriva føroyskt

Sama orð – trý mál

Tá tú sært, hvussu Hammershaimb stavaði, skilur tú, hví: Hann vildi, at føroyskt skuldi síggja út sum eitt norrønt mál, systir íslendsks, ikki sum ein „donsk dialekt“. Her eru nøkur dømi:

Bókstavurin ð

Ð er serligur. Hann stendur aldri fremst í orði, og í flestu førum hoyrist hann ikki – ella hann verður framborin sum eitt lítið [j], [v] ella [w] millum tvey sjálvljóð, so sum í ríða og skógur. Hvat ger hann so í málinum? Hann vísir upprunan. Hann sigur, at maður hoyrir saman við maðr, og at góður hoyrir saman við góðr. Jakobsen vildi strika hann. Hammershaimb helt fast við hann. Hann vann.

Skerping – tá føroyskt gjørdist føroyskt

Millum 1400 og 1600 broyttist málið nógv. Ein av stóru broytingunum nevnist skerping: Eitt hjáljóð kemur inn eftir ella millum sjálvljóð. Soleiðis varð norrønt oy til oyggj, trú til trúgv, tvá til tógva og þrír til tríggir. Tað er ein av tingunum, sum gera, at íslendingur og føroyingur ikki skilja hvønn annan uttan víðari, hóast málini eru skrivað næstan eins.

Stavraðið

Keldur: Svabo, Hammershaimb/Jón Sigurðsson/N.M. Petersen, Jakobsen 1889 og 1895, skerping-dømini (oyggj, trúgv, tógva, tríggir): Trap Føroyar. Ð fremst í orði, ð sum glíðiljóð, C/Q/W/X/Z, „Saxun“: en.wikipedia, Faroese orthography. Svabo og Jakobsen: teirra síður á en.wikipedia.

04 · Tíðarlinja

Føroyska málsøgan

Føroyskt er eitt vesturnorrønt mál, skylt íslendskum og norskum. Tað kom til Føroya við norrønu landnámsfólkunum – og síðani hevur tað gingið gjøgnum 1200 ár av broytingum, trýsti og endurreisn.

Fýra tíðarskeið

Tíðarlinjan

Trýst á ein bólk fyri bara at síggja tær hendingarnar.

• um 825Landnám.

  Norrønir menn seta seg niður í Føroyum. Tey tosa norrønt.

• um 1000 og 1200Rúnasteinarnir.

  Kirkjubøsteinurin og Sandavágssteinurin. Sandavágssteinurin sigur, at Torkil Onundarson úr Rogalandi bygdi fyrst á hesum staði.

• 1298Seyðabrævið.

  Hertugi Hákun gevur út lóg um seyðahald. Skrivað á norrønum, men við orðum, sum bara finnast í Føroyum: hagfastr, styggr, lemba.

• um 1540Siðaskiftið.

  Danskt verður mál kirkjunnar. Føroyska prestalæran leggst niður. Í 300 ár er danskt tað einasta skriftmálið.

• 1781–82Svabo ferðast.

  Jens Christian Svabo savnar kvæði og orð og skrivar Indberetninger fra en Reise i Færøe. Hann skrivar føroyskt, sum tað hoyrist.

• 1823Mattheusar evangelium.

  Fyrsta prentaða bókin á føroyskum: Mattheusar evangelium, týtt av J.H. Schrøter. Fólk vóru ikki glað – tey hildu, at føroyskt ikki hóskaði til Guds orð.

• 1846Stavsetingin.

  Hammershaimb prentar fyrstu tekstirnar við nýggju stavsetingini í Annaler for nordisk Oldkyndighed.

• 1854Fyrsta mállæran.

  Færøisk Sproglære eftir Hammershaimb.

• 1878Dimmalætting.

  Fyrsta blaðið í Føroyum kemur út. Mest á donskum í fyrstani.

• 26. des. 1888Jólafundurin.

  Fundur í Tinghúsinum í Havn „at verja Føroya mál og Føroya siðir“. Byrjanin til tjóðskaparrørsluna.

• 1889–90Føringafelag og Føringatíðindi.

  Felagið verður stovnað 6. januar 1889. Blaðið kemur út frá 1890 – alt á føroyskum, við Rasmusi Effersøe sum blaðstjóra.

• 1889–1895Stavsetingarstríðið.

  Jakob Jakobsen skjýtur upp ljóðrætta stavseting. Ein nevnd í 1895 broytir bara smáting.

• 1909Fyrsta skaldsøgan.

  Bábelstornið eftir Regin í Líð (Rasmus Rasmussen).

• 1912§7.

  Danska stjórnin ásetir, at føroyskt bara má brúkast sum „hjálparmál“ í skúlanum. Lærarin Louis Zachariasen noktar og sigur upp.

• 1914Yrkingar.

  J.H.O. Djurhuus gevur út fyrsta nútíðar yrkingasavnið á føroyskum.

• 1937Nýggja testamenti.

  Jákup Dahl liðugur við at týða Nýggja testamenti. Hann hevði givið út sálmabók í 1921.

• 13. des. 1938Føroyskt í skúlanum.

  Føroyskt verður undirvísingarmál í fólkaskúlanum.

• 13. mars 1939Føroyskt í kirkjuni.

  Føroyskt verður fult viðurkent sum kirkjumál.

• 4. jan. 1944Føroyskt í rættinum.

  Løgtingið samtykkir undir krígnum, at føroyskt skal vera javnsett í rættargongd.

• 1948Heimastýrislógin.

  §11: Føroyskt er viðurkent sum høvuðsmál, men danskt skal lærast væl og virðiliga.

• 1957Útvarp Føroya.

  Føroyskt fær sína egnu rødd í luftini.

• 1961Bíblian.

  Øll Bíblian á føroyskum, týdd av Jákupi Dahl og Kristiani Osvald Viderø.

• 1965Fróðskaparsetur Føroya.

  Føroyskt verður lesið á universitetsstigi. Christian Matras fyrsti professari.

• 1984Telda og Sjónvarp.

  Jóhan Hendrik W. Poulsen ger orðið telda. Sama ár byrjar Sjónvarp Føroya at senda.

• 1998Føroysk orðabók.

  Fyrsta stóra orðabókin, har føroyskt verður útgreinað á føroyskum.

• 2017Faroe Islands Translate.

  Sjálvboðin týða fyri at fáa føroyskt inn í Google Translate. Í dag umseta maskinur føroyskt – meira ella minni væl.

Keldur: Rúnasteinarnir, Seyðabrævið og orðini hagfastr/styggr/lemba, siðaskiftið, málbroytingarnar 1400–1600: Trap Føroyar og en.wikipedia, Sheep letter. Landnám um 825, Mattheus 1823, 1937/1938/1948: en.wikipedia, Faroese language. Tølini í málstríðinum: sí evni 05. Bábelstornið 1909, Yrkingar 1914: en.wikipedia, Faroese literature. Telda 1984: Wiktionary. Norn og Jakobsen í Hetlandi: en.wikipedia.

05 · Stríðið

Málstríðið – 60 ár um rættin at tosa sítt egið mál

Í 1888 var tað ikki loyvt at undirvísa á føroyskum í føroyskum skúlum. Prestar máttu ikki prædika á føroyskum. Í 1948 var føroyskt høvuðsmál landsins. Hetta er søgan um, hvussu tað hendi.

Jólafundurin 1888

22. desember 1888 stóð ein stutt innbjóðing í Dimmalætting, undirskrivað av níggju kendum føroyingum, millum teirra Jóannesi Paturssyni og Rasmusi Effersøe. „Ein og hvør“ varð bjóðaður í Tinghúsið annan jóladag klokkan trý at tosa um, hvussu Føroya mál og Føroya siðir kundu verjast.

Veðrið var ringt, men fólk komu. Fundurin vardi í trýggjar tímar. Rasmus Effersøe las upp eina yrking, sum Jóannes Patursson hevði skrivað til dagin, har hann heitir á føroyingar at halda saman um móðurmálið. Og fundurin samtykti seks mál:

1. Føroyskt skal vera lærugrein í skúlanum, so skjótt hóskandi bøkur eru til.
2. Søguundirvísingin skal leggja meira dent á føroyska søgu.
3. Danska uttanatlæran í kristindómi skal skiftast út við føroyska.
4. Prestar skulu hava loyvi at brúka føroyskt í og uttan fyri kirkjuna.
5. Føroyskt skal hava fullan rætt í øllum almennum viðurskiftum.
6. Ein føroyskur fólkaháskúli skal stovnast.

Tveimum vikum seinni, 6. januar 1889, varð Føringafelag stovnað. Endamálið var, at føroyska málið skuldi „fáa æru og virðing aftur“, og at føroyingar skuldu halda saman, so teir kundu bjarga sær sjálvir. Felagið fekk sítt egna blað í 1890, Føringatíðindi, skrivað á føroyskum frá fyrstu síðu til seinastu.

Skúlin: §7

Tað gekk spakuliga. Í 1908 bóðu lærarar í Havn um loyvi at undirvísa á føroyskum. Svarið var nei – føroyskt mátti bara brúkast sum hjálp. Jákup Dahl, sum seinni týddi Bíbliuna, noktaði at undirvísa á donskum og skifti til føroyskt. 16. januar 1912 kom so §7 í skúlareglugerðini: Føroyskt kundi brúkast til teirra minstu, men størru næmingar skuldu undirvísast á donskum, og føroyskt var „einans hjálparmál“.

Ungi lærarin Louis Zachariasen úr Velbastað noktaði at fylgja §7, segði upp starvið og gjørdist eitt tekn fyri rørsluna. Í 1918 bað Løgtingið um, at føroysk rættstaving skuldi vera skyldufak – tað varð loyvt, men §7 stóð við. Í 1925 fall eitt uppskot um føroyskt sum undirvísingarmál í Løgtinginum. Fyrst í 1936, tá Javnaðarflokkurin og Sjálvstýrisflokkurin fingu meiriluta, varð lógin broytt. 13. desember 1938 góðtók danska stjórnin broytingina. Føroyskt var undirvísingarmál.

Kirkjan

Í 1903 varð loyvt at brúka føroyskt í kirkjuni – men bara við strongum treytum. Jákup Dahl gav út Jóhannesar evangelium í 1908 og eina føroyska sálmabók í 1921, og í 1937 var hann liðugur við alt Nýggja testamenti. 13. mars 1939 varð føroyskt fult viðurkent sum kirkjumál. Dahl doyði í 1944, áðrenn hann var liðugur við Gamla testamenti. Kristian Osvald Viderø gjørdi arbeiðið liðugt, og í 1961 kom øll Bíblian á føroyskum.

Rætturin og heimastýrið

Í 1924 varð loyvt, at føroyskmæltir dómarar kundu halda rættarfundir á føroyskum, um partarnir tosaðu føroyskt. Men fyrst 4. januar 1944 – meðan Danmark var hersett og sambandið slitið – samtykti Løgtingið fulla javnstøðu. Og í 1948 kom heimastýrislógin:

Føroyskt er viðurkent sum høvuðsmál, men danskt skal lærast væl og virðiliga, og danskt kann eins væl og føroyskt nýtast í almennum viðurskiftum.

Heimastýrislógin 1948, §11

Hvør stóð hvar?

Keldur: Innbjóðingin í Dimmalætting 22. desember, níggju undirskrivarar, seks málini, Føringafelag 6. januar 1889, frímerkini: fo.wikipedia, Jólafundurin 1888. Føringatíðindi 1890–1901, Effersøe: en.wikipedia, Faroese Society. 1903, 1908, §7 16. januar 1912, Zachariasen, 1918, 1925, 1936, 13. des. 1938, 13. mars 1939, 1924, 4. jan. 1944, Dahl og Viderø, flokkarnir: en.wikipedia, Faroese language conflict.

06 · Ávirkan uttaneftir

Enskt í føroyskum

Fyrr var vanligt at hefta seg mest við danismur í føroyskum máli. Í dag tykist tað, sum um angulsaksisk ávirkan hevur tikið henda leiklut.

Í miðlunum er alt vanligari at hoyra ensk orð og vendingar, serliga tá ið ung hava orðið. Í stuttfilminum Sigarett (2010) hjá Heiðriki á Heygum sigur hann: „Eg eri úti av sigarettum“, sum stavar úr enskum: I am out of cigarettes. Í práti um fitness varð í ungdómssendingini Røddin brúkt orðið legitt um tað, sum er lógligt, framborið sum á enskum [lə’ʤit]. Skilligt er, at tað er úr enskum: legit, sum er slang av orðinum legitimate. Á Ungdómstinginum í 2016 segði ein, at „vit skulu enkorreggja tey, ella hvussu tað nú eitur á føroyskum“.

Tá vit skriva á teldu í skúlanum seyva vit, og tá vit fara í biograf, síggja vit ein treylara. Í Løgtinginum kunnu politikarar klira, meðan tollarar klarera. Í orðabókini stendur isi fyri enska easy.

Ikki nýtt – bara meira

Ávirkan úr enskum er ikki nýggj í føroyskum máli. Í 1997 skrivaði Tórður Jóansson doktararitgerðina English loanwords in Faroese. Í hesum sambandi kunnu vit nevna søgulig orð og hugtøk, sum at sigla klos í land við trolara, har bæði close og trawler eru úr enskum, eins og skeilett, sum er vindeygað í dekkinum, ið letur skylight sleppa niður undir. Sjómenninir, sum sigldu til Bretlands, tóku orðini við sær heim.

Í dag eru telduspøl á enskum, og mest sum alt, ið vit raka við á telduni og á netinum, er á enskum. Í 2022 segði lærarin Pálin Olsen í einum kjaki hjá Kringvarpinum, at umleið 30 prosent av føroyskum børnum tosa enskt við vinir sínar, og at fjórði hvør heldur enskt vera sítt fyrsta mál. Tølini vóru hennara meting, ikki ein gransking – men tey settu kjak í gongd. Børnini fáa kunning úr YouTube, TikTok og spølum, og tá kunningin kemur á enskum, verður eisini tosað um hana á enskum.

Tøkuorð gjøgnum 1000 ár

Føroyskt hevur altíð tikið orð til sín. Spurningurin er ikki, um vit taka orð uttaneftir, men hvussu – og hvussu nógv. Her eru løgini í málinum:

Tríggir mátar at taka eitt orð

Keldur: Tølini 30 % og fjórði hvør: KVF 29.4.2022, endursøgd. Tøkuorðaløgini (keltiskt, latín, lágtýskt o.s.fr.) og dømini: fo.wikipedia, Føroyskt mál og en.wikipedia.

07 · Málrøkt

Nýggj orð og málrøkt

Tá heimurin fær eitt nýtt ting, tørvar málið eitt nýtt orð. Føroyingar hava í 130 ár valt at gera síni egnu orð heldur enn at taka tey ensku ella donsku. Tað eitur purisma – og tað eru ikki øll samd um, at tað er ein góð hugsan.

Søgan um telduna

Í 1984 tørvaði føroyskt eitt orð fyri computer. Tað vóru tvey í brúki, roknari og dátutól, men eingin var nøgdur. Málfrøðingurin Jóhan Hendrik Winther Poulsen gjørdi tá orðið telda. Hann tók upphavið í orðinum tal og lat íslendska orðið tölva vera fyrimynd. Orðið er kvennkyn og bendist sum ríva. Í dag er telda so vanligt, at eingin hugsar um, at tað einaferð varð funnið upp – av einum manni, eitt ávíst ár.

Hvør ger orðini?

Fyrst var tað Føringatíðindi, sum í 1890-árunum royndu at skriva føroyskt uttan donsk orð. Seinni komu málfrøðingarnir Jakob Jakobsen, Christian Matras og Jóhan Hendrik W. Poulsen. Í dag er tað Málráðið (til 2012 Føroyska málnevndin), sum gevur ráð um nýggj orð, stavseting og málbrúk. Málráðið hevur eina spurningatænastu, har øll kunnu spyrja: Hvat eitur podcast á føroyskum? Hvussu stavi eg selfie?

Summi nýggjyrði slógu í gjøgnum beinanvegin: telda, sjónvarp, útvarp, flogfar, fartelefon. Onnur hava stríðst: fløga fyri CD varð brúkt, men CD-fløgan sjálv er horvin. Og nøkur hava ongantíð fingið fótafesti – fólk siga framvegis helikoptari líka so ofta sum tyrla.

Kjakið um purismuna

Ikki øll halda, at nýggjyrði eru ein góð hugsan. Í 1970-árunum fóru fólk at tosa háðandi um setursføroyskt – tað „fína“ føroyska málið, sum málfrøðingarnir á Fróðskaparsetrinum vildu hava, og sum eingin tosaði. Felagið Málfelagið arbeiðir ímóti purismu og fyri, at talumálið skal viðurkennast, sum tað er. Gransking vísir, at nýggjyrðini ofta ikki koma í staðin fyri tøkuorðini – tey koma afturat. Soleiðis fáa vit tvey orð fyri sama ting: eitt til skriftina og eitt til taluna.

Hinumegin vísir ein kanning frá 2014, at umleið 70 prosent av føroyingum halda um stavsetingarháttin, sum byggir á føroysk orð. Flest vilja hava føroysk orð – men tey vilja eisini kunna siga tað, tey siga.

Keldur: Søgan um telda (1984, Poulsen, tal, tölva, roknari/dátutól): Wiktionary. Føringatíðindi, setursføroyskt í 1970-árunum, Málfelagið, nýggjyrði sum koma afturat: Trap Føroyar. Málráðið/Føroyska málnevndin til 2012: en.wikipedia.

08 · Fjølbroytni

Málføri – eitt mál, nógvar røddir

Føroyskt hevur eitt skriftmál, men einki „rætt“ talumál. Ein suðuroyingur, ein havnarmaður og ein norðoyingur skriva eins – men siga tað ikki eins. Og tað er í lagi.

Hvar ganga markini?

Hammershaimb sjálvur skilti ímillum trý málføri: Sunnanfjarðarmál, Streymoyarmál og Norðanmál. Í dag tosa málfrøðingar um fleiri: Norðoyamál, Eysturoyarmál, Vágamál, Havnarmál, Nólsoyarmál, Sandoyarmál og Suðuroyarmál. Størsta markið gongur um Skopunarfjørð – millum Streymoy og Sandoy – og skilir „norðanfjørðs“ frá „sunnanfjørðs“.

Nøkur eyðkenni

Eru málførini at hvørva?

Vegir, tunlar, miðstaðarskúlar og felags skriftmál gera, at smáu bygdarmálførini renna saman í størri økismálføri. Ung í Klaksvík tosa meira eins og ung í Havn, enn omma og abbi teirra gjørdu. Kortini vísir gransking, at føroyingar síggja jaligt á málføri – tað er einki málføri, sum er „finari“ enn hini, og politikarar, tíðindafólk og prestar tosa sítt egna málføri í almenna rúminum. Tað er ikki sjálvsagt. Í Danmark og Onglandi er eitt „standardmál“, sum øll skulu royna at tosa í útvarpinum. Í Føroyum er einki slíkt.

Keldur: Málførini hjá Hammershaimb og listin yvir sjey málføri: fo.wikipedia. ei/oy norðan Skopunarfjørð, blíðu hjáljóðini í Suðuroy og Sandoy, ógv, fornøvnini, ó [œ]/[ɔ] (Hammershaimb 1891): en.wikipedia. Herðingarveikt i/u: grein í Fróðskaparriti (ojs.setur.fo). Einki standardmál, jaligt sjónarmið á málføri, bygdarmálføri renna saman: Trap Føroyar.

09 · Heiður

Móðurmálsvirðislønin

Á føðingardegi Hammershaimbs verður ein móðurmálsvirðisløn handað fólki, sum hava gjørt okkurt serligt fyri málið. Ikki altíð málfrøðingum – ofta fólki, sum bara hava brúkt málið væl.

Tað eru Nám, Mentamálaráðið, Málráðið, Sosialurin og Kringvarp Føroya, sum skipa fyri degnum og virðislønini. Fyriskipararnir siga, at nú skal móðurmálið setast í miðdepilin ein fastan dag. Forløgini Sprotin og Bókadeild Føroya Lærarafelags stuðla tiltakinum.

Hans Mortensen – 2015

Hans Mortensen, sum stovnaði Sølumiðstøðina á Trapputrøðni, í dag kend sum SMS, fekk Móðurmálsvirðislønina 2015. Tað var mentamálaráðharrin, Bjørn Kalsø, ið handaði virðislønina í Nýggjustovu, barnaheimi V.U. Hammershaimbs. Grundgevingin var soljóðandi:

Við sínum greiða málpolitikki í lýsingum og øðrum handilsligum tekstum hevur Hans Mortensen slóðað fyri einum framúr góðum máli í nútímans føroyska handilsyrkinum. Eitt livandi lætt mál, sum hevur sett síni spor víða um í samfelagnum.

Heilt frá stovnanini av SMS í 1977 hevur Hans Mortensen lurtað eftir, lagað og snøggað føroyska handilsmálið, soleiðis at tað í dag er eitt mál, vit øll við virðing hava tikið til okkara.

Orðingar í lýsingatekstum og handilsheitum hava verið soleiðis, at hugburðurin tykist hava verið, at her eru tað vit øll, sum bæði keypa og selja. Við útgávum av SMS-blaðnum og øðrum lýsingabløðum hevur Hans Mortensen, langt áðrenn hetta var ásett við lóg, átt sín stóra leiklut í, at eitt føroyskt handilsmál hevur ment seg og hildið kósina.

Nevnast kunnu eitt nú heitini á nøkrum handlum, sum virka ella hava virkað undir sama taki á Trapputrøðni:

Bakarin, Bindibúðin, Bókaløðan, Bókasølan, Daddan, Dáin, Elding, Feðgar, Fípan, Flykran, Fotobúðin, Fríðkan, Gellan, Gongin blómur, Griffilin, Heilsa, Hornið, Í Skotinum, Ítróttur, Klávus, Klivin, Klokkan, Látrið, Leikan, Litbrá, Miklagarður, Perlan, Rit & Rák, Rumbul, Skálkur, Skósmiðjan, Slaktarin & Krásadeildin, Stakksmiðjan og 3-arin.

Fyri henda ósjálvsøkna, men miðvísa málpolitikkin, vilja vit heiðra Hans Mortensen við Móðurmálsvirðislønini 2015.

Grundgeving nevndarinnar, 25. mars 2015

Tey, sum skipaðu fyri Móðurmálsdegnum tað árið, vóru Nám, Mentamálaráðið, Sosialurin, Kringvarp Føroya, Málráðið, Føroyamálsdeildin, Norðurlandahúsið, Sprotin, Bókadeild Føroya Lærarafelags og Landsbókasavnið. Dagurin byrjaði við framløgum á Landsbókasavninum og helt fram í Norðurlandahúsinum.

Høgni Djurhuus – 2012

Móðurmálsdagin í 2012 fekk journalisturin Høgni Djurhuus Móðurmálsvirðislønina. Hana fekk hann fyri tær klummur, sum hann í mong ár hevur skrivað og borið fram í føroyskum miðlum. Nevndin segði í síni grundgeving, at Høgni „er hendinga snildur við penninum og dugir at spæla sær við málinum. Í klummunum bjóðar hann málinum av, gevur tí flog, samstundis sum hann krevur nógv av sínum lesarum.“ Journalisturin hevði eisini spískað sær blýantin, áðrenn hann skrivaði takkarrøðuna. Um mál og fjølmiðlar segði hann millum annað:

Eg ræðist tann dagin, og hann kemur, tá eingin fær starv sum fjølmiðlafólk uttan at duga stavsetingina og orðabókina uttanat ella uttan at duga at benda Svein. Tað verður ein vanlukka fyri føroyskar fjølmiðlar. Tí tað eru fólk, sum eru framúr góðir journalistar, sum veruliga duga tað yrkið, men sum siga ella skriva Sveinur í hvønnfalli: Eg stemmaði upp á Sveinur. Vit kunnu ikki útihýsa teimum frá fjølmiðlunum.

Høgni Djurhuus, takkarrøða 2012

Høgni Djurhuus segði í røðu síni, at málið er amboðið hjá miðlafólki, men nógv valaverk eru gjørd við vánaligum amboðum – til dømis pyramidurnar. Hann endaði røðuna við hesum orðum: „So lat tað verða staðfest eina ferð fyri allar: journalistikkur er ikki mállæra.“

Onnur, sum hava fingið virðislønina

Suni Merkistein fekk virðislønina fyri sítt arbeiði við yrkismáli – at gera føroysk orð til tøkni og handverk. Virðislønin, sum Mentamálaráðið letur, er 25.000 krónur.

Keldur: Suni Merkistein 2017 og upphæddin 25.000 kr.: portal.fo.

10 · Hvør eri eg?

Móðurmálið og samleikin

Málið er ikki bara eitt amboð at samskifta við. Tað er eisini ein partur av, hvør tú ert. Tá tú sigur „eg eri føroyingur“, sigur tú tað á føroyskum – og tað er ikki tilvildarligt.

Í tekstasavninum LES 3 (2009), sum er ætlað til lærugreinina føroyskt eftir níggjunda flokk, er eitt av evnunum móðurmálið og føroyski samleikin undir yvirskriftini Eg fann teg. Saman við sangum um málið eftir Jóannes Patursson, Rasmus Effersøe og Christian Matras eru yrkingar á sms-máli eftir millum onnur Agnar Artúvertin og Jónley á Løgmansbø, umframt kjakinnlegg um sambandið millum vald og mál eftir Petur Pólson og Stefan í Skorini. Arbeiðsbók er til tekstasavnið.

Mál og vald

Hvør hevur rætt at avgera, hvat er „rætt“ føroyskt? Lærarin? Málráðið? Orðabókin? Ella tey, sum tosa málið? Hetta er ein spurningur um vald. Í 1912 avgjørdi ein stjórn í Keypmannahavn, hvat mál føroysk børn skuldu læra á. Í dag avgera vit tað sjálvi – men innan fyri málið eru framvegis tey, sum verða hoyrd, og tey, sum verða rættað.

Tá Høgni Djurhuus segði, at journalistikkur ikki er mállæra, tosaði hann um júst hetta: Skal ein hava rætt at tosa, bara um hann tosar rætt? Og tá ein næmingur sigur, at enskt er hansara fyrsta mál, er tað tá eitt tap fyri Føroyar – ella er tað bara ein nýggjur føroyskur samleiki?

Føroyskt uttan fyri Føroyar

Umleið 50.000 fólk tosa føroyskt í Føroyum. Men umleið 25.000 føroyingar búgva í Danmark, og tey, sum vaksa upp har, hava føroyskt sum heimamál og danskt sum skúlamál. Hvat hendir við málinum, tá tað bara verður tosað við matborðið? Hvat hendir við samleikanum? Fyri nógv ung í Danmark er føroyskt tað, sum ger tey føroysk – og tað, sum ger tey øðrvísi.

Keldur: Tølini 50.000/25.000: fo.wikipedia (sum sigur 48.000 og 25.000). Kanningin frá 2020 um kodaskifti: samandráttur av speciala hjá Rakul Skaale Andreasson á ufm.dk.

11 · Royn teg

Spurnakapping

Tólv spurningar um alt, tú hevur lisið. Trýst á eitt svar – tú fært beinanvegin at vita, um tað var rætt, og hví.

Byrja umaftur