Søga og samfelagsfrøði · hádeild
Kreppan í 1990-árunum
Hin 6. oktober 1992 varð Sjóvinnubankin bjargaður á seinastu løtu. Í árunum eftir mistu túsundtals fólk arbeiðið, og so nógv fluttu av landinum, at fólkatalið minkaði við nærum 10 %.
Hvat hendi?
Í 1980-árunum vóru góðar tíðir í Føroyum. Nógv varð bygt: skip, flakavirki, tunlar og sethús. Nógv av hesum varð fíggjað við lánum, og landskassin veitti ábyrgd fyri stórum lánum.
Um 1990 vendi gongdin. Minni fiskur kom upp á land, prísirnir lækkaðu, og virki og reiðarar fóru á húsagang. Í oktober 1992 mátti Sjóvinnubankin fáa 500 milliónir krónur fyri at sleppa undan at lata aftur. Danmark stóð aftan fyri lánini og setti treytir fyri teimum.
Umleið ein triðingur av størvunum hvarv. Fólk mistu sethúsini, og túsundtals fólk fluttu av landinum, flest til Danmarkar.
Seinni tók ósemja seg upp um, hvør hevði ábyrgdina: landsstýrið, bankarnir, Danske Bank, danska stjórnin ella øll hesi. Tann spurningin skalt tú eisini arbeiða við.
Byrja við einum stuttum filmi
Filmarnir lata upp á heimasíðuni hjá Kringvarpinum.
Fimm stórir spurningar
Tey villu áttatiárini
Í 1977 gjørdi Løgtingið av at flyta fiskimarkið úr 12 út á 200 fjórðingar. Onnur lond gjørdu tað sama, og tí kundu stóru føroysku skipini ikki longur fiska á sama hátt á fjarlagdum fiskileiðum. Í staðin fóru tey at fiska nærri Føroyum.
Skipini gjørdust fleiri. Millum 1975 og 1985 vaks talið av ferskfiskatrolarum úr einum upp í 70. Í mai 1985 góðkendi fíggjarnevnd Løgtingsins stuðul og lánsábyrgdir til 16 nýggj fiskifør fyri til samans 1,5 milliardir krónur.
Landskassin hevði átikið sær stóra ábyrgd. Ein lóg frá 1967 loyvdi landskassanum at veita ábyrgd fyri skipalánum upp á 50 milliónir krónur, men ábyrgdirnar vuksu til umleið 2,3 milliardir krónur.
Fiskivinnan fekk stóran stuðul. Í 1990 var eitt kilo av fiski 3,43 krónur vert á útflutningsmarknaðinum, men reiðarar og fiskimenn fingu 7,69 krónur. Landskassin rindaði munin, 4,26 krónur.
Eisini annars varð nógv gjørt fyri lántar pengar. Frá 1983 til 1988 fóru 40–50 % av bruttotjóðarúrtøkuni til íløgur, millum annað havnir, tunlar og vegir. Sambært eini eldri lóg vóru rentuinntøkur skattafríar, og tí kundi tað loysa seg at læna pengar og seta teir í bankan. Í 1990 svaraði privata skuldin til 125 % av bruttotjóðarúrtøkuni.
Á hvørjum ári ávaraði ein ráðgevandi nevnd á skrivstovuni hjá danska forsætisráðharranum um gongdina, men lítið broyttist.
Hvussu kundi tað loysa seg hjá einum reiðara at fáa 7,69 krónur fyri fisk, sum bert var 3,43 krónur verdur? Hvør rindaði munin? Hvussu leingi kundi hetta halda fram?
- Bruttotjóðarúrtøka (BTÚ)
- Samlaða virðið av teimum vørum og tænastum, sum verða framleiddar í einum landi í eitt ár.
- Lánsábyrgd
- Ein trygd fyri, at lánið verður goldið aftur, um tann, sum hevur lænt pengarnar, ikki fær goldið.
- Stuðul
- Almennir pengar, sum verða latnir eini vinnu ella einum ávísum endamáli.
- Íløga
- Pengar, sum verða brúktir til nakað, sum væntandi skal geva avkast seinni, til dømis eitt skip.
Fiskurin og prísirnir
Í 1989 komu 20.827 tons av toski upp á land av Føroyaleiðum. Í 1993 var talið komið niður í 5.988 tons. ICES, sum ráðgevur um fiskastovnar, mælti frá allari toskaveiðu í 1993, 1994 og 1995.
Toskaveiða á Føroyaleiðum, tons hvørt ár
Hví gekk soleiðis? Keldurnar leggja dent á ymisk viðurskifti. Trap Føroyar nevnir ovfisking og lægri prísir. Granskarar á Havstovuni vísa á, at framleiðslan í havinum var lítil, og at toskastovnurin vaks skjótt aftur, tá ið framleiðslan í havinum øktist. Tað merkir tó ikki, at fiskiskapurin einki hevði at siga.
Prísirnir lækkaðu eisini, millum annað tí at nógvur fiskur úr Eysturevropa kom á marknaðin.
Í 1990 kundi landsstýrið ikki læna meira, og Ráfiskagrunnurin, sum javnaði fiskaprísirnar, varð latin aftur. Virki og reiðarar fóru á húsagang. Landskassin hevði veitt ábyrgd fyri lánunum, og tí gjørdist privat skuld upp á 1,6 milliardir krónur til almenna skuld.
Í 1996 var toskaveiðan aftur komin upp í 40.040 tons. Hvat sigur tað um orsøkirnar til kreppuna? Og hvat kunnu vit ikki siga út frá hesum tølum?
- Ovfisking
- Tá ið so nógv verður fiskað, at fiskastovnurin ikki tolir tað.
- Húsagangur
- Tá ið ein fyritøka ella ein persónur ikki longur kann rinda skuld sína, og ognir verða seldar fyri at rinda teimum, sum eiga pengar til góðar.
6. oktober 1992
Fríggjadagin 2. oktober 1992 boðaði danska bankaeftirlitið, Finanstilsynet, leiðsluni í Sjóvinnubankanum frá, at bankin mátti avskriva yvir 500 milliónir krónur. Fekk hann ikki nýggjan kapital, fór hann at verða latin aftur mánadagin.
Løgmaður og varaløgmaður fóru til Keypmannahavnar. Náttina til 6. oktober varð semja gjørd um at útvega bankanum 500 milliónir krónur. Keldurnar greiða ymiskt frá, hvussu fíggingin varð skipað, men upphæddin er tann sama.
Lánini komu við treytum: Fíggjarlógin fyri 1993 skuldi javnvigast, ein búskaparætlan skuldi gerast við hjálp frá búskaparfrøðingum úr Altjóða gjaldoyragrunninum (IMF), og vinnulógir skuldu dagførast.
Í november 1992 varð Fíggingargrunnurin settur á stovn við fimm limum. Danmark valdi tríggjar limir, teirra millum formannin, og landsstýrið valdi tveir. Grunnurin umsat lánini og treytirnar. Sambært Trap Føroyar vórðu Føroyar í veruleikanum settar undir umsiting.
Hetta var bara byrjanin. Í oktober 1993 lænti Danmark 1,3 milliardir krónur afturat. Í november 1993 varð allur partapeningurin í báðum stóru bankunum avskrivaður, og Fossbankin fór á húsagang. Sjóvinnubankin og Føroya Banki vórðu lagdir saman undir navninum Føroya Banki. Samanleggingin fekk gildi 1. januar 1994.
Í alt lænti danska ríkið landsstýrinum 5.593,6 milliónir krónur. Til samanberingar var bruttotjóðarúrtøkan tá umleið 5 milliardir krónur um árið.
Hvat merkir tað fyri eitt land at fáa lán, sum eru treytað av politiskum avgerðum? Hvørjar fyrimunir og vansar sært tú?
- Kapitalur
- Pengar, sum ein fyritøka eigur sjálv og kann brúka til at standa ímóti tapi.
- Partapeningur
- Pengar, sum eigararnir hava lagt í eitt partafelag.
- Umsiting
- Her: Tá ið onnur fáa stóra ávirkan á, hvussu búskapurin í einum landi verður stýrdur.
- Treyt
- Eitt krav, sum skal lúkast fyri at fáa eitt lán.
Gerandisdagurin
Frá 1990 til 1995 hvurvu umleið 10.000 størv. Tað svarar til ein triðing av øllum størvum. Hevði ein persónur tvey størv, verða bæði tald við. Arbeiðsloysið fór upp um 20 %.
Arbeiðsloysisskipanin tók við 1. august 1992, stutt áðrenn bankakreppuna. Arbeiðsgevarar og løntakarar rindaðu hvør 2 % av lønini í skipanina. Frá apríl 1993 rindaðu teir hvør 2,75 %.
Tey, sum høvdu arbeiði, merktu eisini kreppuna. Meirvirðisgjald varð sett í gildi 1. januar 1993, og 1. juli sama ár var tað 25 %. Lønirnar hjá almennum starvsfólkum lækkaðu við 8,5 % tann 1. februar 1993. Samlaðu lønarútgjaldingarnar minkaðu við 30 % frá 1989 til 1994.
Sethús lækkaðu í virði. Frá 1992 til 1997 vóru 959 tvingsilssølur. Í 1993 og 1995 gjørdu lánveitarar avtalur, sum lættu um hjá sethúsaeigarum, men summi skuldaðu framvegis pengar, eisini eftir at húsini vóru seld.
Kommunurnar vórðu eisini hart raktar. Í 1993 vóru summar kommunur ikki førar fyri at rinda rokningarnar. Ruskið varð ikki heintað, gøtuljósini vóru sløkt, og dagrøktarfólk fingu ikki løn.
Flakavirkini vórðu savnað í færri eindir. Í juni 1993 fóru 19 av 22 virkjum upp í Føroya Fiskavirking, og framleiðslan varð avmarkað til 6–8 virki. Hetta rakti serliga Sandoy og sunnara partin av Suðuroy.
Bruttotjóðarúrtøka, milliónir krónur í ársins prísum
Hagstovan gjørdi hesi tøl seinni. Í 1997 hevði hon enn ikki tjóðarroknskap. Tølini eru ikki javnað fyri prísvøkstri.
Hvør bar byrðuna? Hvussu raktu arbeiðsloysi, hægri skattir og lægri lønir ymisk húski? Hugsa um eina familju við láni í sethúsunum og eina eldri einkju, sum býr til leigu.
- Arbeiðsloysi
- Tá ið fólk í arbeiðsmegini vilja arbeiða, men ikki hava arbeiði.
- Meirvirðisgjald
- Gjald, sum verður lagt á flestu vørur og tænastur (MVG).
- Tvingsilssøla
- Tá ið ein ogn verður seld móti vilja eigarans, tí skuldin ikki verður goldin.
Flytingin
Í 1950- og 1960-árunum fluttu á hvørjum ári umleið 250 fleiri úr Føroyum enn til Føroya. Í 1970- og 1980-árunum fluttu hinvegin umleið 90 fleiri til Føroya enn úr.
Frá 1989 til 1995 fluttu 7.245 fleiri úr Føroyum enn til Føroya. Tað svarar til meira enn 15 % av fólkatalinum. Trap Føroyar samanber hetta við, at 750.000 fólk høvdu flutt úr Danmark.
Flest teirra, sum fluttu, vóru ung, og nógvar familjur fluttu við børnum. Tí vóru færri børn í Føroyum, tá ið kreppan var av, og miðalaldurin hækkaði meira enn nakra aðra tíð síðan 1985.
Vit hava ikki funnið tøl, sum vísa, hvussu nógv av teimum, sum fluttu, seinni komu aftur til Føroya.
Hvat hendir við einum samfelag, tá ið so nógv ung fólk flyta? Hvat merkir tað fyri tey, sum verða eftir, og fyri tey, sum flyta?
- Nettoflyting
- Munurin millum talið av teimum, sum flyta til eitt stað, og teimum, sum flyta úr tí.
- Miðalaldur
- Aldurin hjá øllum lagdur saman og býttur við talinum av fólkum.
Bankamálið
Hin 22. mars 1993 góðkendi landsstýrið eitt partabrævabýti. Fíggingargrunnurin keypti 52 % av partabrøvunum í Føroya Banka frá Danske Bank. Nakrar dagar seinni, 31. mars, boðaði Føroya Banki frá, at hann ikki longur lúkaði krøvini um gjaldføri. Seinni á árinum vísti tað seg, at bankin hevði tørv á nógvum pengum.
Í Føroyum fóru fólk at spyrja, um Danske Bank hevði selt ein banka, sum hann visti var illa fyri, og um danska stjórnin hevði kunnað landsstýrið nóg væl. Hin 19. januar 1995 samtykti Løgtingið einmælt at biðja um eina dómarakanning. Danska fólkatingið setti eina kanningarnevnd.
Frágreiðingin kom 16. januar 1998 og var 1.394 síður til longdar. Hon tók ikki støðu til rættarliga ábyrgd ella skuld. Sambært søgubókini hjá Føroya Banka vísti frágreiðingin á, at Danske Bank hevði lýst støðuna á ein hátt, sum fjaldi veruligu støðuna hjá bankanum. Hon vísti eisini á, at grunnurin og eftirlitið ikki høvdu kannað viðurskiftini nóg væl, og at danska stjórnin hevði kunnað landsstýrið ov lítið og ov seint.
Danske Bank vísti atfinningarnar aftur. Vit hava ikki lisið sjálva frágreiðingina, tí vit ikki hava funnið hana á netinum.
Hin 27. apríl 1998 stevndi landsstýrið danska ríkinum og Danske Bank og kravdi 1.518 milliónir krónur. Hin 10. juni 1998 samdust stjórnirnar um eina avtalu: 900 milliónir krónur av skuldini vórðu strikaðar, 500 milliónir krónur gjørdust eitt rentufrítt lán, sum bert skuldi rindast aftur við inntøkum frá ráevnum, og 4.023,6 milliónir krónur gjørdust eitt 20 ára lán við 5 % í rentu. Tær 500 milliónirnar fullu burtur í 2018, tí eingin olja varð funnin.
Hin 23. mars 2000 rindaði Danske Bank danska ríkinum 300 milliónir krónur, og rættarmálini vórðu tikin aftur. Bankin viðgekk ikki at hava gjørt nakað skeivt.
Føroyingar kannaðu eisini sína egnu ábyrgd. Ein nevnd, sum Løgtingið hevði sett, kannaði politisk og umsitingarlig mistøk í 1980-árunum og legði fram eina frágreiðing í 2000.
Stórur partur av hesum kapitli byggir á eina søgubók, sum bankin sjálvur gav út. Hvat hevur tað at siga fyri, hvussu tú lesur bókina? Hvørjar aðrar keldur hevði tú viljað havt?
Aftur á føtur
Frá 1995 tók fiskiskapurin seg uppaftur. Í 1996 og 1997 var veiðan stór, og prísirnir vóru góðir. Í 1996 vuksu bæði lønarútgjaldingarnar og talið av størvum við 8 %. Sama ár fluttu aftur fleiri til Føroya enn úr Føroyum.
Búskapurin vaks skjótt frá 1995 til 2002. Hin 1. januar 2004 búðu aftur fleiri fólk í Føroyum enn áðrenn kreppuna. Í endanum av 2003 rindaði landskassin 1,7 milliardir krónur av skuldini til Danmarkar aftur fyri tíð.
Fiskivinnan fekk nýggjar reglur. Áðrenn 1994 vóru bert tøkniligar reglur fyri fiskiskapin. Tá komu kvotur, og í 1996 varð farið yvir til fiskidagar.
Arbeiðsloysi í juni, % av arbeiðsmegini
Seinni, umleið árini 2004–2013, kom ein onnur flytibylgja. Hon hevði tó aðrar orsøkir, millum annað fá útbúgvingartilboð, fá størv uttan fyri vanligu vinnurnar og mentanarlig viðurskifti.
Kundi hetta hent aftur? Hvat er eins í dag, og hvat er øðrvísi? Hugsa um fiskivinnuna, skuldina, arbeiðsloysisskipanina og tey útlendsku arbeiðsfólkini.
Hvør flutti, og hvaðani?
Her sært tú, hvussu fólk fluttu, bygd fyri bygd. Kreppan rakti ikki allar bygdir eins. Summar mistu nógv fólk, meðan aðrar vuksu, millum annað tí at fólk fluttu innanlands til økið kring Havnina.
Uppgáva: Mín bygd
- 1.Finn bygdina hjá tær. Hvussu nógv minkaði fólkatalið frá 1989 til 1996?
- 2.Kom fólkatalið aftur á sama støði? Nær?
- 3.Ber tína bygd saman við eina bygd í einum øðrum parti av landinum. Hvat er líkt, og hvat er ymiskt? Hvat kann vera orsøkin?
Bygdir í Føroyum
Kort: Umhvørvisstovan. Fólkatal: Hagstova Føroya. Hvítu strikurnar vísa kommunumørkini.
Størri prikkar merkja fleiri fólk. Tølini vísa fólkatalið 1. januar hvørt ár. Kort: Umhvørvisstovan. Fólkatal: Hagstova Føroya.
Trýst á eina bygd á kortinum fyri at velja hana. Kort: Umhvørvisstovan. Tøl: Hagstova Føroya.
Tølini
Kreppan í 1990-árunum
Tølini vísa flytingar, ikki hvussu nógv ymisk fólk fluttu. Flytur sami persónur fleiri ferðir, verða allar flytingarnar taldar við.
Kort: Umhvørvisstovan. Tøl: Hagstova Føroya.
Flytingar til og úr Føroyum hvørt ár
Hvat hendi?
Keldur
- Hagstova Føroya, talva IB01015: føðingar, deyðsføll og flytingar í hvørjari bygd
- Hagstova Føroya, talva IB03010: flytilond og aldur
- Trap Føroyar – Fólkatal og bústaðir: arbeiðsloysi og flytingar
- Hagstova Føroya: miðalaldur síðan 1985
- Kreppan í 1990-árunum á Snar: uppgávur til sendingina Flóttafólk
Kort: Umhvørvisstovan.
Bygdir og býir
Ein bygd er eitt avmarkað samfelag við bøi og haga, sum hoyra til bygdina.
Í Føroyum eru umleið 120 bygdir og býir, sum hoyra til 29 kommunur.
95 gamlar bygdir
Landnámsbygdirnar eru elstu bygdirnar í Føroyum. Norðmenn bygdu tær í 800- og 900-árunum, tá ið teir leitaðu eftir nýggjum landi og frælsi í Føroyum.
Til landnámsbygdirnar hoyra bygdir, sum eru nevndar í Føroyingasøgu, og bygdir, har fornleivdir frá tíðini fyri ár 1200 eru funnar.
Í miðøldini fram til umleið ár 1450 búsettust fólk á 17 av teimum 18 oyggjunum. Frá gamlari tíð hava Føroyar verið býttar sundur í 95 bygdir, sum verða nevndar markatalsbygdir. Í fleiri øldir broyttust fólkatalið og bygdamynstrið lítið.
Stórar fiskivinnubygdir
Miðskeiðis í 1800-árunum vaks fólkatalið í teimum bygdunum, har væl lá fyri at reka fiskivinnu. Hesar bygdirnar eru framvegis millum tær størstu í Føroyum.
Fólk settu eisini búgv í nýggjum bygdum, sum verða nevndar niðursetubygdir. Gomlu bygdirnar lótu teimum hagalendi at seta búgv í.
Landið er bundið saman
Seinastu árini eru Føroyar í størri mun vorðnar eitt tænastusamfelag. Fólk eru flutt til Tórshavnar og økið kring høvuðsstaðin.
Tunlar, undirsjóvartunlar og brýr hava bundið landið saman. Tey flestu kunnu nú koyra til Havnar upp á minni enn 45 minuttir.
Úr summum bygdum tekur tað nú nógv styttri tíð at koma til Havnar, og fólkatalið veksur nógv har. Serliga í bygdunum kring Skálafjørðin er fólkatalið vaksið nógv, síðan Eysturoyartunnilin lat upp.
- Æðuvík
- Akraberg
- Akrar
- Ánirnar
- Argir
- Árnafjørður
- Bøur
- Dalur
- Depil
- Eiði
- Elduvík
- Fámjin
- Fossánes
- Froðba
- Fuglafjørður
- Funningsfjørður
- Funningur
- Gásadalur
- Giljanes
- Gjógv
- Glyvrar
- Gøtugjógv
- Haldórsvík
- Haraldssund
- Hattarvík
- Hellurnar
- Hestur
- Hósvík
- Hov
- Hoyvík
- Húsar
- Húsavík
- Hvalba
- Hvalvík
- Hvannasund
- Hvítanes
- Innan Glyvur
- Kaldbak
- Kaldbaksbotnur
- Kambsdalur
- Kirkja
- Kirkjubøur
- Klaksvík
- Kolbeinagjógv
- Kollafjørður
- Koltur
- Kunoy
- Kvívík
- Lamba
- Lambareiði
- Langasandur
- Leirvík
- Leynar
- Ljósá
- Lopra
- Miðvágur
- Mikladalur
- Mjørkadalur
- Morskranes
- Múli
- Mykines
- Nes, Eysturoy
- Nes, Hvalba
- Nes, Vágur
- Nesvík
- Nólsoy
- Norðdepil
- Norðoyri
- Norðradalur
- Norðragøta
- Norðskáli
- Norðtoftir
- Ørðavík
- Ørðavíkslíð
- Oyndarfjørður
- Oyrarbakki
- Oyrareingir
- Oyri
- Porkeri
- Rituvík
- Runavík
- Saksun
- Saltangará
- Saltnes
- Sandavágur
- Sandur
- Sandvík
- Selatrað
- Signabøur
- Skælingur
- Skála
- Skálafjørður
- Skálavík
- Skarvanes
- Skipanes
- Skopun
- Skúgvoy
- Slættanes
- Søldarfjørður
- Sørvágur
- Stóra Dímun
- Strendur
- Streymnes
- Stykkið
- Sumba
- Sund
- Svínáir
- Svínoy
- Syðradalur, Kalsoy
- Syðradalur, Streymoy
- Syðrugøta
- Tjørnuvík
- Toftir
- Tórshavn
- Trøllanes
- Trongisvágur
- Tvøroyri
- Undir Gøtueiði
- Vágur
- Válur
- Vatnsoyrar
- Velbastaður
- Vestmanna
- Við Áir
- Viðareiði
- Víkarbyrgi
Flóttafólk
Í 2022, tá ið 30 ár vóru liðin síðan 6. oktober 1992, sendi Kringvarpið tvær sendingar um kreppuna. Dagmar Joensen-Næs og Jens Jákup Hansen gjørdu sendingarnar. Fyrra sendingin snýr seg um kreppuna í Føroyum, og tann seinna um tey, sum fluttu til Danmarkar.
Hyggið at sendingunum í felag, og skrivið viðmerkingar niður, meðan tit hyggja. Uppgávurnar niðanfyri eru ætlaðar undirvísingini í samfelagsfrøði, søgu og fjølmiðlum.
Sendingarnar
Sendingarnar lata upp á heimasíðuni hjá Kringvarpinum og hava føroyskar undirtekstir.
Áðrenn tit hyggja
Skriva niður, hvør fær orðið í sendingini, og hvør ikki fær. Hvørji eru tað, sum vit ikki hoyra?
Í sendingini síggja vit somu fólk fyrr og nú. Skriva eitt dømi um, hvussu hetta verður gjørt.
Skriva eitt tal niður, sum tú hoyrir í sendingini, og kanna tað seinni undir «Bygdir og tøl».
Spurningar til fyrra part
Spurningar til seinna part
Sangir og bók
Her eru tríggir sangir um at flyta og um truplar tíðir og ein skaldsøga, sum fer fram í kreppuárunum. Hvat kunnu sangir og skaldsøgur siga okkum, sum tølini ikki vísa?
Waitin' for the Hard Times to Go
Eftir Jim Ringer. Sangurin er á enskum. Dave Alvin hevur eisini sungið hann.
Hilsen fra Sverige
Orð: Jan Toftlund. Lag: Lasse Helner. Sangurin er á donskum.
Uppgávur til allar sangirnar
- Hvar?Hvar eru vit í sanginum? Nær man hann vera skrivaður, og undir hvørjum umstøðum? Hvønn vendir hann sær til?
- KjarninHvat er høvuðsinnihaldið í sanginum? Hvussu er orðalagið? Hvør sigur frá?
- TíðinFinn út, nær sangurin kom út. Hvat hevur útgávuárið at siga fyri, hvussu vit kunnu brúka sangin til at lýsa kreppuna?
- Í dagHevur sangurin eisini ein boðskap í dag?
Skaldsøgan
Verkstaður
Her arbeiða tit við keldum og tølum. Tit kunnu arbeiða einsæris, tvey og tvey ella í bólkum.
Fólkaroknskapurin: Rokna eftir
Hvussu ber tað til, at nettoflytingin svaraði til 15 % av fólkatalinum, tá ið fólkatalið minkaði við minni enn 10 %? Rokna eftir. Tølini eru frá Hagstovu Føroya og fevna um árini 1989–1995.
Hví minkaði fólkatalið minni, enn nettoflytingin kundi bent á? Hvat hevði hent við fólkatalinum, um eingi børn vórðu fødd?
Hvør hevði ábyrgdina?
Her er einki eintýðugt svar. Keldurnar eru ikki samdar.
Tú hevur 100 stig, sum tú skalt býta millum seks møguligar orsøkir og ábyrgdarpartar. Grundgev fyri, hvussu tú býtir stigini. Berið síðan metingarnar saman í flokkinum.
Tú skalt kunna vísa á keldur, sum stuðla tíni meting. Tær finnur tú í «Søguni».
Keldukanning: Hví eru keldurnar ikki samdar?
Tá ið tvær keldur siga ymiskt, merkir tað ikki altíð, at onnur er skeiv. Tær kunnu hava kannað ymisk viðurskifti ella roknað á ymiskan hátt.
Les spurningarnar og hugsa teg um, áðrenn tú letur svarini upp.
Ein kelda sigur 16 %, ein onnur umleið ein triðing, ein triðja 30 % og ein fjórða 40 %. Tølini frá Hagstovuni undir «Søgan» vísa 26 %.
Hvat vísa tølini?
Talið 16 % er bert fyri 1993 og er javnað fyri prísvøkstri. Ein triðingur er fyri árini 1989–1993. Talið 30 % er roknað fyri hvønn íbúgva árini 1988–1992. Talið 40 % er ikki nærri lýst.
Tølini frá Hagstovuni vísa broytingina frá 1988 til 1994, uttan at prísvøksturin er roknaður frá. Í 1997 hevði Hagstovan enn ikki tjóðarroknskap, so hesi tølini eru gjørd seinni.
Trap Føroyar sigur, at tað tók 25 ár, áðrenn fólkatalið aftur var komið á sama støði. Kanna hetta undir «Bygdir og tøl». Vel «Alt landið» undir «Ber saman».
Hvat vísa tølini?
Hagstovan vísir, at 47.771 fólk búðu í Føroyum 1. januar 1990, og 48.146 fólk búðu her 1. januar 2004. Tað eru 14 ár.
Vit vita ikki, hví Trap Føroyar nevnir 25 ár. Skriva til tey og spyr!
Keldurnar nevna 15 %, 13 % og umleið 10 %.
Hvat kann orsøkin vera?
Nettoflytingin upp á 7.245 svarar til 15 % av fólkatalinum í 1989, men sjálvt fólkatalið minkaði við umleið 9 %. Munurin kann standast av, at keldurnar brúka ymisk ár og ymisk rokningargrundarløg.
Kanna, hvørji tøl og hvørji ár hvør kelda byggir á, um tað er upplýst.
Trap Føroyar sigur, at túsundtals fólk mistu húsini. Søgubókin hjá Føroya Banka nevnir 959 tvingsilssølur frá 1992 til 1997.
Hvat er munurin?
Ein tvingsilssøla fevnir um eina ogn, men fleiri fólk kunnu búgva í somu húsum. Summi seldu húsini sjálvi, áðrenn støðan gjørdist so álvarsom, at tey vórðu seld á tvingsilssølu, og onnur fluttu frá húsunum.
Talið 959 kemur úr eini bók, sum bankin gav út. Tað er eisini vert at hava í huga.
Ein nágreinilig frágreiðing um bankamálið er í eini bók, sum Føroya Banki gav út í 2006. Tann, sum skrivaði um bankarnar, hevði sjálvur verið stjóri í bankanum síðan 1993.
Hvat hevur tað at siga?
Bókin kann vera neyv og vísir til skjøl, men høvundurin kann eisini hava áhuga í, hvussu søgan verður søgd. Tí er gott at samanbera við aðrar keldur, til dømis skjøl frá Fólkatinginum og Hagstovuni.
Vit hava ikki funnið sjálva kanningarfrágreiðingina frá 1998 á netinum.
Spyr ein, sum minnist
Tosa við ein, sum var barn ella vaksin í 1992. Spyr fyrst, um viðkomandi hevur hug at siga frá, og greið frá, hvat tú ætlar at brúka samrøðuna til.
- 1.Hvar búði tú í 1992, og hvat fekst tú við?
- 2.Hvat minnist tú best frá hesi tíðini?
- 3.Flutti nakar, sum tú kendi? Hvar eru tey í dag?
- 4.Hvat tosaðu fólk um heima og á arbeiðsplássinum?
- 5.Hvat heldur tú, at vit kunnu læra av kreppuni?
Ber frásøgnina saman við tølunum fyri bygdina. Hvat samsvarar, og hvat samsvarar ikki? Nevn ikki navn á viðkomandi uttan loyvi.
Skriva forsíðuna
Ímynda tær, at tú ert tíðindafólk 7. oktober 1992.
Skriva eina tíðindagrein um tað, sum hendi í Keypmannahavn náttina til 6. oktober. Brúka bert upplýsingar, sum vóru kendar tá.
Skriva síðan eina stutta tíðindagrein um sama mál, dagfesta 16. januar 1998.
Hvat er broytt? Hvat veitst tú í 1998, sum tú ikki visti í 1992?
Í 10. flokki kann uppgávan eisini vera at skriva eina kronikk við spurninginum: «Kann hetta henda aftur?»
Tá og nú
Hvussu er fíggjarstøðan hjá Føroyum í dag? Hvørjum vinnum liva vit av, og hvat hendir, um ein teirra verður rakt av kreppu?
Finn tøl hjá Hagstovu Føroya og ger eina stutta framløgu.
Til læraran
Síðan er ætlað hádeildini, 7.–9. flokki, men kann eisini brúkast í 10. flokki. Tilfarið kann brúkast í søgu og samtíð, samfelagsfrøði, landafrøði, føroyskum og fjølmiðlum.
Kreppan er ikki nevnd sum serstakt evni í námsætlanunum, men tilfarið kann brúkast til at arbeiða við fleiri av almennu førleikamálunum.
Tríggjar leiðir
- 10 min.«Hvat hendi?» og stutti filmurin «Svarti oktober»
- 40 min.Uppgávan «Mín bygd» við kortinum
- 20 min.«Fólkaroknskapurin»
- 20 min.Bólkarnir leggja fram: Hví rakti kreppan bygdirnar so ymiskt?
- 1.«Byrja her» og kapitlarnir 1–2
- 2.Kapitlarnir 3–4 og «Fólkaroknskapurin»
- 3.Kapittul 5 og kortið
- 4.Kapittul 6 og «Hvør hevði ábyrgdina?» sum kjak ella leiklutaspæl
- 5.Kapittul 7, «Keldukanning» og framløgur
- SøgaSøgan, tíðarlinjan og keldukanning
- Samfelagsfrøði«Spyr ein, sum minnist» og tølini fyri bygdina
- Føroyskt«Flóttafólk» og «Sangur um flyting»
- Fjølmiðlar«Skriva forsíðuna» ella ger eitt stutt sjónvarpstíðindabrot
Samanhangur við námsætlanirnar
Førleikamálini eru stytt og umorðað. Les upprunaligu orðingarnar í námsætlanunum.
| Lærugrein | Førleikamál | Á síðuni |
|---|---|---|
| Søga og samtíð 9. flokkur | Vísa á sereyðkenni við til- og fráflyting og umrøða avleiðingarnar; samanbera egnar lívsumstøður við tær hjá undanfarna ættarliðnum; greiða frá, hvussu søgan er merkt av samanhangi og brotum; síggja søguna úr ymiskum sjónarhornum; brúka keldukritikk og meta um kelduvirði. | Søgan, Bygdir og tøl, Keldukanning og Spyr ein, sum minnist. |
| Samfelagsfrøði 9. flokkur | Lesa og samanbera hagtøl; gera kvalitativar og kvantitativar kanningar; gera stuttar samrøður við fólk í samfelagnum; orða ivamálsorðingar; leita eftir álítandi vitan og brúka keldukritikk; leggja úrslit fram. | Fólkaroknskapurin, Mín bygd, Spyr ein, sum minnist, og Ber saman. |
| Landafrøði 8. og 9. flokkur | Lesa tematisk búsetingarkort og ritmyndir; brúka talgild kort og tøl; greiða frá bruttotjóðarúrtøku; greiða frá, hvat ávirkar íbúgvamenning og býarmenning; greiða frá fiskivinnu, fiskidøgum og kvotum. | Bygdir og tøl og kapitlarnir 2, 4 og 7. |
| Føroyskt 9. og 10. floksstig | Greina og tulka samansettar tekstir og ymisk tekstsløg; seta tekstir í frásjón; skriva ymisk tekstsløg og grundgeva fyri egnum sjónarmiðum. | Filmurin og Sangir og bók. |
| Fjølmiðlar 9. og 10. flokkur | Skriva tíðindagreinar og kronikkir; ritstjórna sjónvarpstíðindabrotum; viðgera keldutilfar í miðlum; skilja munin á objektiviteti og subjektiviteti. | Filmurin, Skriva forsíðuna og Keldukanning. |
Í samfelagsfrøði og søgu skulu førleikamálini vera rokkin við endan av 9. flokki. Arbeiðið í 7. og 8. flokki er tí ein liður í at røkka hesum málum. Landafrøði hevur eisini ávegismál í 8. flokki.
Vallærugreinin fiskivinna í 8.–10. flokki kann eisini vera viðkomandi, men har eru færri førleikamál, sum hóska beinleiðis til tilfarið.
Hugsa um hetta
- HeimaSummi næmingar kunnu hava familjulimir, sum fluttu av landinum ella mistu húsini undir kreppuni. Onnur kunnu framvegis merkja avleiðingarnar. Lat tað vera frítt hjá næmingunum, um tey vilja siga frá persónligum upplivingum.
- KjakSpurningurin um ábyrgdina fyri kreppuni er framvegis politiskt viðkvæmur. Síðan tekur ikki støðu til, hvør hevði ábyrgdina. Hon nevnir stovnar og embæti heldur enn einstaklingar, uttan har fólk verða nevnd í sendingunum ella gomlu uppgávunum.
- FilmarVit hava kannað, at sendingarnar kunnu spælast, men hava ikki sæð tær allar. Hygg tí helst eftir teimum, áðrenn tú brúkar tær í undirvísingini. Skaldsøgan viðger rúsevni og hóskar best til elstu næmingarnar.
- PróvtøkaÍ próvtøkuhátti B í føroyskum kann ein tekstur, sum flokkurin longu hevur arbeitt við, ikki brúkast sum próvtøkutekstur.
Evnið «kreppan» er heldur ikki í sjálvum sær nóg avmarkað sum hugdýpingarøki, men tað kann knýtast at einum tekstslagi, til dømis heimildarfilmi.
Svar og viðmerkingar
- SangirAllir tríggir sangirnir komu út áðrenn kreppuna. «Waitin' for the Hard Times to Go» er frá 1972, «Hilsen fra Sverige» frá umleið 1975 og «Sangur um flyting» frá 1978 (Vælferðarvísur).
Tað er vert at tosa um, hvussu sangir, sum eru skrivaðir í eini aðrari tíð, eisini kunnu lýsa viðurskifti undir kreppuni. - Bókin«Flugten til Amerika» er ein ritgerð eftir Kristian Hvidt frá 1971. Vit hava ikki funnið aðrar upplýsingar um sendingina «Flugten fra Færøerne».
- TølHagstovan hevur tøl um arbeiðsloysi frá apríl 1995. Fyri tíðina frammanundan mugu vit brúka aðrar keldur, og tær geva ymisk tøl: yvir 20 %, 20 % í 1993 og upp í 30 %.
- Ikki funniðVit hava ikki funnið álítandi upplýsingar um, hvussu nógv av teimum, sum fluttu, komu aftur, ella hvørjir skúlar vórðu latnir aftur vegna kreppuna.
Danmark kravdi sparingar, men vit hava ikki skjalfest, hvørjar av hesum sparingum vórðu framdar.