Hanna Arendt (1906-1975) var ein jødisk-týskur heimspekingur, sum flýddi undan Hitler, og endaði í USA í 1941. Arendt skrivaði nógv heimspekilig verk, har hon kritiseraði modernaða samfelagið, serliga totaliter samfeløg, t.e. samfeløg, sum t.d. Nazi-týskland, har har stýrið syrgir fyri, at politikkurin hjá stýrinum spælir ein leiklut í øllum lívsins viðurskiftum, í miðlum, í privatlívinum, og eisini í hugaheiminum hjá borgarunum.

Tá ein kendur nazistiskur gerningsmaður var tikin í Argentina í 1960, og førdur til rættin í Ísrael, fylgdi Arendt við rættarmálinum úr rættarsalinum, og skrivaði um hetta. Maðurin var Adolf Eichmann, eisini kendur sum “skriviborðs mordarin”. Hansara leiklutur var m.a. at skipa hvussu tokini fluttu fangar til týningarlegurnar.

Arendt metti ikki at Eichmann líktist einum ræðuligum ódjóri, men harafturímóti, at hann var ein óhugnaliga vanligur maður. Hann gjørdi sínar gerningar, ikki tí at hann var óndur, men tí at hann ikki hugsaði meir um tað, og hetta kallar Arendt fyri “óndskaparins banalitet”. At okkurt er banalt merkir, at tað er einfalt, vanligt ella innantómt. Eichmann tyktist nærmast sum ein óinteressantur og gráur skrivstovumaður, sum segðist at vera ein fittur familjupápi. Sambært Arendt ynskti Eichmann ikki tilvitað at fremja óndskap, hann gjørdi bara eftir boðum, flutti tok frá A til B, og hugsaði ikki meir um tað. Eichmann hevði sostatt ikki fleiri milliónir lív á samvitskuni, tí samvitskan var jú sett til síðis.

Fyri Arendt hevur hugsan sera stóran týdning, tí tá vit hugsa og ivast í okkara sannføring, víðka vit okkara fatan av røttum og skeivum. Vit gevast at hugsa, tá vit “frysta tankarnar”, tá vit læsa okkum føst í okkurt ávíst rætt og skeivt. Tá tankarnir eru “frystir” er tað lættari at fáa menniskju at fremja óndskap. Sambært Arendt fáa vit ikki rúmd at hugsa kritiskt í modernaða samfelagnum, tí vit eru “arbeiðandi dýr”, sum vilja fáa nýggjan materiellan vinning hvønn dag í hópframleiðandi brúkarasamfelagnum, og vit brúka ikki tíðina til at kjakast við onnur um rætt og skeivt. Vit lata autoritetar (myndugleikapersónar) siga okkum hvat er rætt og skeivt, í staðin fyri at hugsa kritiskt. Hetta kann elva til, at totaliterar rørslur vinna fram. Í totalitera samfelagnum er ikki so frægt sum pláss fyri at reflektera um egnar tankar. Tí verður tað fyri innantóma borgaran í einum totaliterum stati sera einfalt ella vanligt at fremja óndskap. Ein passar inn í heildina, fylgir boðum, og hugsar ikki meir um tað. Sambært Arendt er tann ótilvitaði, sum fremur óndar gerningar, vandamiklari og óhugnaligari enn tann, sum tilvitað fremur óndskap; tann tilvitaði veit av tí, hann hevur í minsta lagi hugsað um tað, tann ótilvitaði hugsar ikki eingongd um tað.

Amerikanski søgufrøðingurin, Christopher R. Browning (1944-), skrivaði verkið, Ordinary Men, í 1992. Browning granskaði søguligar keldur, m.a. úr rættarsakum, um politi-herdeild 101, sum fevndi um 550 politistar, sum vórðu sendir til Póllands at savna og skjóta jødar. Hesir menn vóru fyri tað mesta tilkomnir og gamlir politistar, og vóru sostatt ikki uppvaksnir undir Hitler-stýrinum, teir flestu vóru úr økjum, har meirilutin ikki atkvøddi fyri nazistaflokkinum.

Browning samanber hesar søguligu keldur við sálarfrøðiligar kanningar. Browning leggur dent á, at hesir menn vóru einstaklingar, sum kundu velja ímillum at drepa ella ikki; teir høvdu eitt val og ábyrgd fyri teirra vali. Browning vísir á, at sjálvt um nógvir hildu uppgávuna vera ræðuliga, so fylgdu teir flestu boðunum, og skutu menn, kvinnur og børn. Uml. 10-20% fóru longri enn teir fingu boð um; teir píndu og spottaðu fangarnar. Bert uml. góð 10% noktaðu at drepa. Hetta merkir, at teir flestu, t.e. uml. 70-80% gjørdu eftir boðunum og drupu. Men hví endaðu hesir “vanligu menn” við at drepa?

Undir rættarsakum eftir kríggið hildu gerningsmenn uppá, at um teir ikki høvdu fylt boðum, so vórðu teir sjálvir skotnir ella sendir í konsentratiónslegu. Tó hevur ongin funnið nøkur prógv fyri, at nakar bleiv so hart revsaður fyri at nokta at taka lut í drápinum. Harafturmóti eru prógv fyri, at teir sum noktaðu sluppu undan at taka lut, men vóru illa sæddir av hinum.

Var tað so “vígvøllar øði” (slagmarks raseri) ella kanska propaganda og indoktrinering? Browning vísir á, at menninir í politi-herdeild 101 ikki vóru mitt í bardaganum, á vígvøllinum, men aftanfyri hermótið, og at teir drupu óvápnað sivilfólk. Hesir menn vóru eisini tilkomnir og gamlir, teir vóru ikki indoktrineraðir við nazistiskum propaganda frá barnsbeini, teir hildu nærmast at tað var keðiligt at hoyra uppá aftur og aftur.

Sálafrøðilig ástøði hjá Philip Zimbardo og Stanley Milgram kundu heldur greiða frá hesum. Zimbardo gjørdi eina roynd, har hann valdi nakrar “normalar” menn, sum skuldu býtast í fangar og vaktir í einum simuleraðum fongsli. Eftir eina tíð byrjaðu nakrir av vaktunum, eini 20%, at gera ónáðir ímóti fangunum, og teir endaðu við at pína teir. Teirra støða sum valdspersónar elvdi til, at teir framdu óndar gerningar. Milgram gjørdi royndir, har myndugleikapersónar skuldu biðja royndarpersónar geva øðrum persónum elektriskan stoyt, um tey svaraðu skeivt uppá spurningar. Flestu royndarpersónarnir fylgdu boðunum, eisini, tá tey vóru biðin at skrúva streymin upp á vandamikið støði. Niðurstøðan var, at flestu persónar hava lyndi til at fylgja boðum frá myndugleikapersónum (autoritetum), og vilja passa inn í flokkin.

Tølini hjá sálarfrøðingunum líkjast tølunum, sum Browning kom fram til. Browning metir, at flestu persónar geva seg undir bólkatrýst, og velja at fylgja myndugleikapersónum. Hetta var støðan í Nazitýsklandi, men tað man eisini vera støðan hjá flestu menniskjum sum heild.

Samfelagsfrøðingurin, Daniel J. Goldhagen (1959-), skrivaði bókina, Hitler’s Willing Executioners (1996), sum eitt aftursvar til Christopher R. Browning og aðra gransking innan gerningsmenn undir Holocaust. Goldhagen kritiseraði granskingina fyri at undirmeta antisemitisku heimsáskoðanina hjá týskarum undir krígnum. Granskarar høvdu gjørt nógvar feilir, sambært Goldhagen, tá teir tulkaðu gerningsmenninar. Antin verða gerningsmenn sæddir sum neutralir persónar, sum hugsa um egna karrieru, uttan at hugsa um ofrini, ella lýdnir, blindir fylgjarar av boðum, ella lýstir sum um at teir vórðu trýstir til at gera nakað teir ikki ynsktu. Sjálvt um hesar áskoðanir vísa á onkrar sannleikar, síggja tær burtur frá tí óvanliga gerninginum: Talan er um hópdráp.

Sambært okkara heimsáskoðan í dag, er hópdráp andstyggiligt og kann ikki góðtakast. Goldhagen metir, at granskarar hava lisið hesa heimsáskoðan inn ísøguna hjá týskarunum undir krígnum, sum als ikki høvdu hesa heimsáskoðan. Goldhagen metir heldur, at granskarar skulu granska týskarar undir krígnum, sum ein antropologur granskar eina púra fremmanda mentan.

Sambært Goldhagen var antsemxitisma so útbreidd í týskari mentan, at tað var sjálvsagt, at “vanligir týskarar” hataðu jødar. Júst sum vit í dag halda, at orðingin, “frælsi er gott”, er ein sjálvsøgd grundregla, so var antisemitisma ein sjálvsøgd grundregla fyri týskarar undir krígnum: Týskarar hataðu jødar. Goldhagen vísir á, at antisemitisma var partur av heimsáskoðanini í Europa í øldir, men at í Týsklandi mentist antisemitisman upp undir kríggið til týnandi antisemitismu (eliminationist antisemitism): Týskarar fataðu jødar sum niðurbrótandi av náttúru, og tí máttu jødar týnast. Allur politikkurin, sum Nazi-týska stýrið førdi, bendir á ynskið hjá týskarum at týna jødar, tí teir mettu tað vera neyðugt.

Tá Goldhagen granskar somu keldur, sum Browning granskaði, so kemur hann til aðrar niðurstøður. Browning vísir á, at menninir í politi-herdeild 101, sum framdu hópdráp í Póllandi, ikki vóru nógv ávirkaðir av nazistiskum propaganda, at teir ikki vóru limir í nazistaflokkinum og at nógvir neyvan høvdu atkvøtt fyri nazistaflokkinum. Browning vísir á, at bólkatrýst og lýdni móti boðum frá myndugleikum fekk teir at drepa, sjálvt um teir ikki ynsktu tað. Goldhagen vísir harafturímóti á, at sjálvt um teir ikki vóru nazistar, so hataðu teir jødar. Hansara niðurstøða er, at av tí at teir vóru týskarar, hataðu teir jødar, óansæð politiska áskoðan. Teir vórðu ikki noyddir at drepa jødar, teir vildu drepa jødar.