Føroyar og heimsmálini
Sameindu Tjóðir (ST) vísa á 17 mál, sum fyri ár 2030 kunnu skapa ein betri heim. Altjóða átakið, sum byrjaði í 2015, verður kallað Heimsmál fyri burðardyggari menning. Heimsmálini eru evnið á hesum undirvísingarsíðum hjá Snar.
Trýst á eitt heimsmál í hjólinum – ella snara, og lat tilvildina ráða.
Undirvísingargongdir
Tvey sett av undirvísingargongdum – eitt til øll heimsmálini og eitt til seks av teimum, sum hava serligan týdning fyri Føroyar.
… til øll heimsmálini
Inngangur um tey 17 heimsmálini og ein undirvísingargongd til hvørt heimsmál, við uppskotum til Cooperative Learning.
… til seks av heimsmálunum
Ein stytri gongd til fólkaskúlan (webquest og hagtøl) og ein verkætlan til miðnám: Hvørjar avbjóðingar hava Føroyar, og hvørjar loysnir eru?
Hagstovan ger hagtøl til heimsmálini
Hagstova Føroya hevur serstaka heimasíðu, sum vísir hvussu langt vit eru ávegis at náa heimsmálunum um eitt burðardygt samfelag. Heimasíðan er væl egnað hjá lærarum at ogna sær grundvitan. Næmingar í hádeild fólkaskúlans og miðnámi kunnu eisini sjálvstøðugt arbeiða við upplýsingum á síðuni.
Heimsmálini mugu mátast fyri at kunna røkkast. Tað hevur tí týdning, at øll lond hava ein skipaðan og einsháttaðan leist at máta gongdina móti málunum. – Hagstova Føroya
Heimsmálini á filmi
Næmingar um alt landið hava gjørt stuttfilmar um heimsmálini til filmskappingina hjá Námi.
Greinir og røður
Hvat siga politikarar, granskarar og miðlar um heimsmálini – í Føroyum og úti í heimi?
Meira tilfar

Basa fátækradømi
1. mál: Gera enda á fátækradømi í øllum sínum líki allastaðni

Hetta fyrsta heimsmálið snýr seg um at basa ógvusligum fátækradømi fyri ár 2030. Heimsbankin lýsir fólk við inntøku lægri enn $1.25 um dagin sum ógvusliga fátøk. Tað er ein stór avbjóðing at røkka málinum, men tað gongur rætta vegin.
Í 1990 vóru umleið 1,6 milliardir fólk ógvusliga fátøk. Í dag er talið fallið niður í eina helvt til 767 milliónir. Samstundis er heimsins íbúgvaratal hækkað munandi. Hetta merkir, at parturin av teimum ógvusliga fátøku er fallið frá umleið 35% til færri enn 11%, sambært tølum hjá Heimsbankanum í 2013. Runt roknað var sostatt triði hvør ógvusliga fátækur í 1990, og talið er síðani fallið til tíggjunda hvønn íbúgva.
Men tað er ikki nóg mikið einans at basa tí ógvusliga fátækradøminum. Eitt tilverugrundarlag uppá 20 ella 30 krónur um dagin røkkur ikki til góðan mat, og til at tryggja børnum grundleggjandi skúlagongd. Tí hava øll lond sett sær fyri, at minka um partin av fólkinum, sum livir undir fátækramarkinum, niður í eina helvt.
At minka um fátækradømi krevur bæði burðardyggan búskaparligan vøkstur, og at fleiri fáa lut í ágóðunum frá vøkstrinum. Teimum fátækastu tørvar ofta grundleggjandi rættindi og atgongd til útbúgving og tøkni, so tey kunnu leggja lunnar undir eitt virðiligt lív bæði fyri seg sjálvi og sínar eftirkomarar. Framburðurin má byggja á burðardyggan vøkstur og burðardygga nýtslu av tilfeingi, so komandi ættarlið fáa somu fortreytir at skipa seg í vælferðarsamfeløgum, sum vit hava havt.
Hetta er fyrsta heimsmálið.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 7
- 1.1
Fyri 2030 at beina fyri allari ógvisligari fátækt hjá øllum fólkum allastaðni, í løtuni at rokna eftir fólkum, sum liva av minni enn $1.25 um dagin
- 1.2
Fyri 2030 at minka við einum helmingi tann partin av monnum, kvinnum og børnum í øllum aldri, sum liva í fátækt í øllum líki sambært altjóða allýsingum
- 1.3
Seta í verk hóskandi sosialar trygdarskipanir og tiltøk í øllum londum fyri øll á, eisini lágmørkini, og fyri 2030 at náa heilt stórum parti av teimum fátæku og teimum, sum eru illa fyri
- 1.4
Fyri 2030 at tryggja, at allir menn og allar kvinnur, serliga tey fátæku og tey, sum eru illa fyri, hava sama rætt til búskaparliga tilfeingið og atgongd til grundleggjandi tænastur, ognarrætt og ræði á landi og aðrari ogn, arvi, náttúrutilfeingi, hóskiliga nýggja tøkni og fíggjarligar tænastur, sum eisini umfata mikrofígging
- 1.5
Fyri 2030 at byggja upp treystið hjá teimum fátæku og teimum í veikari støðu og gera tey minni viðbrekin og ástødd fyri ógvisligum tilburðum og øðrum búskaparligum, sosialum og umhvørvisligum skelkum og vanlukkum, sum tongd eru at veðurlagi
- 1.a
Tryggja, at nóg mikið av tilfeingi fæst til vega frá ymiskum keldum, eisini gjøgnum víðkað menningarsamstarv til tess at fáa til vega nóg góð og kend amboð til menningarlond, serstakliga tey lond, sum minst eru ment, til tess at seta í verk virkisskráir og politikk fyri at basa fátækt í øllum líki
- 1.b
Skapa góðar rammur um politikk á lands-, økis- og altjóðastigi, grundað á menningarvirkisætlanir, sum serliga hava atlit at fátækt og eru javnrættindum, til tess at stimbra fleiri íløgur í tiltøk, ið skulu beina fyri fátækt

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 1:
- PDFHeimurin mennist, tá ið kvinnur fáa veingir
- PDFPakistan gróðursetir eina milliard av trøum
- PDFAlsamt færri børn fáast við vandamikið arbeiði
- PDFKap Verde stendur nú á egnum beinum
- PDFKvinnuligir hýruvognsførarar basa fátækradømi í Pakistan
- PDFAlt fleiri rørslutarnað gerast sjálvbjargin í Gana
- PDFÍ Peru eru børn vorðin hægri og klókari
- PDFAlnótin røkkur út til tey allar fátækastu
- PDFFleiri børn enn nakrantíð koppsett
- PDFLeiðin úr fátækradømi gongur ígjøgnum køkin

Minka um ójavna
10. mál: Minka ójavnan í londum og ímillum lond
Nøkur lond eru munandi ríkari enn onnur. Eisini eru nøkur heilt fá fólk í heiminum, sum eru ógvuliga rík. Samstundis eru nógv fólk í heiminum, ið eru ógvuliga fátøk. Nógv kjak og nógvar meiningar eru um fíggjarligan ójavna í heiminum.
Tí var tað hugvekjandi, tá OECD, sum er altjóða stovnurin fyri búskaparligum samstarvi og menning, saman við IMF, ið er altjóða gjaldoyragrunnurin, lótu úr hondum frágreiðingina »In it together«. Frágreiðingin staðfestir greitt, at minni ójavni fer at gagna fátøkum eins væl sum ríkum. Frágreiðingin staðfestir eisini, at valið stendur ikki millum búskaparligan vøkstur ella eitt stríð móti ójavna. Vit kunnu velja bæði, og tey stuðla undir hvørt annað. Ójavni tálmar búskaparligum vøkstri, tí at fólk í fátækradømi megna ikki altíð at gagnnýta teirra evni til fulnar. Tá evnini hjá fólki ikki verða gagnnýtt, styðja tey heldur ikki upp undir búskapin. Tí er støðugt vaksandi ójavnin í heiminum ikki bara ein filosofiskur spurningur um rættvísi og hvat ynskiligt er. Tað er eisini ein spurningur um, hvat loysir seg best búskaparliga.
Tíggjunda heimsmálið miðar bæði eftir minni ójavna millum rík og fátøk lond sum heild, og millum fólk innanhýsis í hvørjum landi sær. Heilt ítøkiliga skal miðast eftir, at inntøkan hjá teimum fátækastu 40% av fólkinum skal vaksa skjótari enn miðalinntøkan í landinum.
Bíligari at senda pening heim
Eitt av undirmálunum fyri tíggjunda heimsmálið er at lækka kostnaðin hjá gestaarbeiðarum at senda pening til heimlandið. Bróðurparturin av peningastreyminum frá ríka til fátæka partin av heiminum er ikki longur menningarstuðul. Tað er peningur, sum gestaarbeiðarar vinna sær í øðrum londum og senda heim til familjuna. Síðani 2008 er kostnaðurin at flyta pening millum lond lækkaður nakað, og londini eru vorðin samd um, at ómaksgjøldini at senda pening heim skulu í mesta lagi vera 3%.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 10
- 10.1
Fyri 2030 skal ein inntøkuvøkstur fyri tey lægstu 40 prosentini av heimins íbúgvum verður náddur og hildin, sum er hægri landsmiðaltalið
- 10.2
Fyri 2030 skal sosial, búskaparlig og politisk inklusjón styrkjast og fremjast, sama hvør aldur, kyn, brek, rasa, etnisitetur, uppruni, átrúnaður, fíggjarlig støða ella onnur støða er
- 10.3
Somu møguleikar verða tryggjaðir, og ójavnar í úrtøku verða skerdir millum annað við at strika lógir, politikk og siðir, ið elva mismun, og virkað verður fyri gagnligari lóggávu, politikki og fyriskipanum at ganga hesum á møti.
- 10.4
Politikkur, serliga búskapar-, lønar- og sosialpolitikkur verður settur í verk, sum so við og við fer at virka fyri størri javnstøðu
- 10.5
Stýringar og eftirlit við fíggjarmarknaðum og stovnum um allan knøttin skal gerast betri, og meira skal gerast fyri at seta hesar reglugerðir í verk
- 10.6
Menningarlondini skulu fáa tryggjaða nógv betri umboðan og rødd, har avgerðir verða tiknar í altjóða búskapar- og fíggjarstovnum fyri at fáa effektivari, meira álítandi, ábyrgar og løgfestar stovnar
- 10.7
At lætta um skipaða, trygga, regluliga og ábyrgdarfulla fólkaflyting og flytføri hjá fólki, millum annað við at seta í verk ætlaðan og vælskipaðan migrasjónspolitikk
- 10.a
Aðalreglurnar um serligt og ymisligt atlit at menningarlondum verða settar í verk, serstakliga tey minst mentu londini, í samsvari við sáttmálar hjá Heimshandilsfelagsskapinum WTO
- 10.b
Eggjað verður til at geva almenna menningarhjálp og fíggjarliga at stuðla, eisini at gera beinleiðis íløgur, til lond, har tørvurin er størstur, og serstakliga til tey minst mentu londini, tey afrikonsku londini, menningarlond, sum ikki sleppa at sjógvi, og smá oyggjalond í menning. Veitingar og íløgur skulu verða gjørdar í samsvari við landsætlanir og arbeiðsskráir í menningarlondunum.
- 10.c
Fyri 2030 skal kostnaður í sambandi við peningaflytingar frá flóttafólki minka til undir 3 prosent, og beint verður fyri peningaflutningsleiðum sum krevja meira enn 5 prosent


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 10:
- PDFKenja minkar um HIV-smittuvanda
- PDFUngdómurin gongur á odda fyri broytingum kring heimin
- PDFKap Verde stendur nú á egnum beinum
- PDFKvinnuligir hýruvognsførarar basa fátækradømi í Pakistan
- PDFAlt fleiri rørslutarnað gerast sjálvbjargin í Gana
- PDFÍ Peru eru børn vorðin hægri og klókari
- PDFAlnótin røkkur út til tey allar fátækastu

Burðardyggar býir og bygdir
11. mál: Gera býir og búsetingar inkluderandi, trygg, dygg og burðardygg
Helmingurin av heimsins íbúgvum búgva nú í býum. Flytingin úr útjaðaranum til býirnar sær út til at halda fram. Tað hevur við sær stórar avbjóðingar, men eisini nógvar møguleikar. Nógvu stóru býirnir brúka nógv vatni, nógvan mat og annað tilfeingi. Úr brúkinum standast stórir dungar av ruski. Sigast kann eisini, at tá nógv fólk búgva í sama øki, so verður lættari at savna og handfara rusk á rættan hátt.
Tá so nógv fólk miðsavnast í stóru býunum at búgva, eru milliónir sum hvørt ár doyggja av dálkaðari luft. Hinvegin eru møguleikarnir at loysa henda trupulleikan eisini betri, tá fólkatættleikin er so stórur, eitt nú við fleiri og betri flutningsskipanum, sum eru almennar.
Verður vøksturin í býunum ikki rætt handfarin, kann tað føra við sær at vit fáa fátækrabýlingar. Tá fátækradømi verður miðsavnað soleiðis, kann tað elva til brotsverk. Umleið 880 milliónir fólk búgva í fátækrabýlingum, sambært tølum frá 2014. Tó hava útvið tríggir fjórðingar av heimsins londum sett í verk, ella eru um at seta í verk, ætlanir fyri býarmenning. Samstundis er tann parturin av fólki, sum býr í fátækrabýlingum í minking nógvastaðni í heiminum. Í Latínamerika búðu fleiri enn 35% av fólkunum í fátækabýlingum í 1990. Í dag er talið beint undir 20%. Í Eysturasia er talið samstundis minkað næstan niður í eina helvt, úr 46% niður í umleið 27%.
Ellinta heimsmálið snýr seg um, at fátækrabýlingar skulu lyftast og dagførast. Í 2030 skulu øll fólk búgva í tryggum bústaði við neyðugum hentleikum. Flutningskervið skal betrast, soleiðis at øll hava møguleika fyri at koma aftur og fram, uttan at luftin verður dálkað. Eisini skal umhvørvið viðfarast skynsamari, eitt nú við skilagóðari handfaring og endurnýtslu av ruski.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 10
- 11.1
Fyri 2030 skal øllum verða tryggjað atgongd til skikkaðar og tryggar bústaðir fyri rímiligan kostnað, grundleggjandi tænastur og fátækrabýlingar verða rivnir niður
- 11.2
Fyri 2030 skal øllum verða tryggjað atgongd til atkomiligar og burðardyggar flutningsskipanir fyri ein rímiligan kostnað, ferðslutrygdin skal bøtast millum annað við at byggja út almennar flutningstænastur við serligum atliti at tørvinum hjá teimum, sum illa eru stødd, kvinnum, børnum, fólkum, ið bera brek, og teimum eldru
- 11.3
Fyri 2030 skal býarmenning gerast meira inkluderandi og burðardygg, og førleikin at gera samskipandi og burðardyggar bústaðarætlanir og stýringar í øllum londum skal styrkjast
- 11.4
Átøkini at verja og tryggja heimsins mentanar- og náttúruarv skulu styrkjast
- 11.5
Fyri 2030 skal talið á deyðum og teimum, ið rak verða, minka stórliga, eisini skal beinleiðis búskaparligur missur í mun til heimstjóðarinntøku, sum stavar frá vanlukku, eisini vanlukkum í sambandi við vatn minka, við tí fyri eyga at verja tey fátæku og fólk, ið eru illa stødd
- 11.6
Fyri 2030 skal skaðiliga umhvørvisávirkanin frá býum minka, millum annað við at gáa serliga um luftgóðsku, og hvussu kommunur og onnur skipa fyri burturkasti
- 11.7
Fyri 2030 skal atgongd verða útvegað til trygg, inkluderandi og atkomilig, grøn og almenn pláss um allan heim, serstakliga fyri kvinnur og børn, eldri fólk og fólk, ið bera brek
- 11.a
Stuðla góð búskaparlig, sosial og umhvørvislig sambond millum býir, býarútjaðarar og smápláss við at styrkja lands- og økismenningarætlanir
- 11.b
Fyri 2020 skulu verða nógv fleiri býir og búsetingar, sum taka undir við og seta í verk samskipaðan politikk og ætlanir, sum miða eftir inklusjón, tilfeingiseffektiviteti, mótvirkan og tillagingum til veðurlagsbroytingar. Sum virka fyri styrki at standa ímóti vanlukkum, og sum menna og seta í verk heildarmyndaða vanlukku-váðastýring á øllum stigum í samsvari við Sendai rammusáttmálan um vanlukkuváðaskerjing 2015-2030
- 11.c
Stuðla teimum minst mentu londunum millum annað við fíggjarligari og tøkniligari hjálp at byggja burðardyggar og sterkar bygningar og brúka tilfar, sum fæst á staðnum

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 11:
Ímynda tær: Eingin bilur í miðbýnum
Í spanska býnum Pontevedra samtyktu tey í 1999 at hava bilfrían miðbýð. Í býnum, sum er í Galicia og út móti Atlantshavi, búgva um 80.000 fólk.
Hygg eftir stutta filminum til vinstru, sum er úr spanska býnum Pontevedra. Filmurin varir ein minutt. Afturvið hoyrist marimbatónleikur. Undir filminum er enskur tekstur við stikkorðum. Skrivið upp tey týdningarmestu stikkorðini, og tosið so í felag um tær broytingar, sum stuttfilmurin nevnir, eftir at miðbýurin bleiv bilfríur.
Varð borgarstjórin valdur aftur?
Kundi tað hugsast, at hetta hendi í Føroyum?
Eru bygdir í Føroyum, har eingir bilar eru?
Ímynda tær, at eingin bilur og eingin ferðsla er í tínum býi, bygd ella oyggj. Hvønn týdning hevði tað havt fyri tín gerandisdag? Hvussu hevði tú komi í skúla og heim aftur? Eru onnur tiltøk, sum tú ert við í, har bilur er neyðugur? Hvussu skuldi tú nátt flogfarið, um eingin bilur ella bussur var? Og hvussu skuldi tú nátt ferjuna, um eingin bilur ella bussur var?
Tá arkitektar og býarplanleggjarar tosa um býin og býarrúm, tosa tey um bleytar og harðar lutir í ferðsluni. Hvat munnu tey meina við? Hvør kom fyrr, fótgangarin ella bilurin? Eigur nakar at víkja fyri hinum?
Far í miðbýin og ger eina meting av, hvussu nógv parkeringspláss eru. Ynskir nakar enn fleiri parkeringspláss? Ynskir nakar færri? Hvat hevði hent við parkeringsplássunum, um eingin bilur var í miðbýnum? Ger uppskot um hvussu tómu parkeringsbásarnir kunnu brúkast, um eingin bilur var.
Hvat siga handilsfólk í handilsgøtum um bilar og parkeringspláss? Spyrji handilsfólk í tínum býi ella bygd, um neyðugt er at sleppa til handils í bili. Ger eina kanning í gongugøtuni, um ein tílík er. Eru fleiri fyri ella ímóti at hava parkeringspláss, har sum handlar eru?
Elbilar eru nýggir á føroyskum vegum. Um vit blunda, hvør er so munurin á elbilum og vanligum bilum, um allir møtast í miðbýnum samstundis og spita upp í senn? Finn eina app á fartelefonini, sum mátar ljóð og larm.
Munnu bilar dálka ta luftina, sum vit anda í okkum? Er munur á bilum og hvussu teir dálka? Er nakað lógarverk, sum elvir til, at vit heldur brúka bilar, sum dálka lítið? Er nakað mark og áramál sett fyri dálking, sum bilar elva til?
Stutti filmurin um spanska býin Pontevedra byggir á grein í bretsku avísini The Guardian https://www.theguardian.com/cities/2018/sep/18/paradise-life-spanish-city-banned-cars-pontevedra?CMP=share_btn_link

Ábyrgdarfull nýtsla og framleiðsla
12. mál: Tryggja burðardygga nýtslu og framleiðslumynstur

Skulu vit taka veruliga stór tøk, at tryggja eina burðardygga framtíð, noyðast vit at broyta okkara framleiðslu og nýtslu. Mannaættin nýtir ómetaliga nógv tilfeingi. Stórur partur av hesi nýtslu er óneyðugur.
Bara í Bretlandi verða hvønn dag burturbeindar 1,4 milliónir bananir. Hetta eru búnar bananir, sum eru vaksnar langt burturi. Tær eru oftast sproytaðar við vakstrarevnum, og fluttar túsundtals kilometrar. So enda tær í bretskum ruskbingjum, tí alt kemur ikki til sættis. Sambært tølum frá ensku stjórnini, viðgongur triði hvør breti, at hann tveitir bananina í skrell, um bara ein plettur ella eitt merki eru á henni. Tíggjundi hvør tveitir enntá bananir burtur, um partur av bananskalinum enn er grønt.
Minni matoyðsl
Hesin trupulleiki snýr seg ikki bara um bananir. Umleið triðingurin av øllum heimsins matvørum enda sum rusk. Hetta merkis eisini, at her er ein stórur møguleiki. Broyta vit hugsunarhátt, kunnu vit síggja spiltan mat sum tilfeingi, ið vit betri kunnu nýta. Tólvta heimsmálið snýr seg millum annað um at minka matoyslið í heiminum við eini helvt innan 2030.
Skynsama nýtslu og framleiðslu
Umframt matvørur framleiða vit eisini eina ørgrynnu av lutum, ið vit kanska ikki hava tørv á. Kann eisini henda, at hesir lutir ikki verða framleiddir undir virðiligum korum. Hetta førur við sær eina ovurhondsstóra nýtslu av heimsins tilfeingi. Framleiðslan og flutningurin av vørunum eru við til at oyða umhvørvið, bæði lokalt og globalt. Í nógvum førum kann framleiðslan broytast, so skaðilig evni verða býtt um við minni skaðilig evni, og at hesi ikki verða latin beint út í umhvørvið. Áðrenn 2020 skulu vit handfara øll dálkandi evni og spillevni á ein umhvørvisliga skynsaman og tryggan hátt.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 11
- 12.1
Seta í verk 10 ára Rammusáttmálan um virkisskráir fyri burðardygga nýtslu og framleiðslumynstur. Øll lond fara til verka við ídnaðarlondunum á odda við fyriliti fyri menning og møguleikum í menningarlondunum
- 12.2
Fyri 2030 skal burðardygg stýring og munadygg nýtsla av náttúrutilfeingi fáast at virka
- 12.3
Fyri 2030 skal matoyðsl minka við eini helvt fyri hvønn íbúgva um allan heim á smáhandils- og brúkarastigi, og matmissur í framleiðslu- og veitingarketunum skal eisini minka, millum annað tá ið heystað verður
- 12.4
Fyri 2020 skal fáast í lag umhvørvisliga haldgóð stýring av kemiskum evnum og øllum spillevnum alla lívsringrásina hjá evnunum í samsvari við altjóða rammusáttmálar, sum semja er um, og útlátið út í luft, vatn og jørð skal minka í stórum fyri at minka skaðiligu ávirkan teirra á mannheilsu og umhvørvi
- 12.5
Fyri 2030 skal alt burturkast, ið framleitt verður, skerjast í stórum við fyribyrging, skerjingum og endurnýtslu
- 12.6
Eggjað verður feløgum, serliga stórum og tvørlandafeløgum, til at taka í nýtslu burðardyggar mannagongdir og at flætta kunning um burðardygd inn í fráboðanarringrásirnar
- 12.7
Virkað verður fyri almennum útveganarmannagongdum, sum eru byrðardyggar í samsvari við politikk og raðfestingar hjá londunum
- 12.8
Fyri 2030 verður tryggjað, at fólk allastaðni hava viðkomandi kunning um og ans fyri burðardyggari menning og lívsstíli í samljóði við náttúruna
- 12.a
Stuðla menningarlondum í at bøta vísindaligu og tøknifrøðiligu førleikarnar og flyta seg nærri burðardyggari nýtslumynstrum og framleiðslu
- 12.b
Menna og seta í verk amboð at hava eftirlit við tí árini, sum burðardygg menning hevur á burðardyggan ferðafólkaídnað, sum skapar arbeiði og varpar ljós á mentan og vøru í landinum
- 12.c
Stuðul til ineffektivt steinrunnið brennievni, sum eggjar til oyðsl, verður skerdur við at taka burtur marknaðaravlagingar, alt eftir landsins umstøðum, eisini við at umskipa skattareglur og at avtaka skaðiligar stuðulsskipanir fyri at endurspegla ta árin, tey hava á umhvørvið. Hetta verður alt gjørt við fyriliti fyri tí serliga tørvi og teimum umstøðum, menningarlondini hava, og fyri at minka ta skaðiligu ávirkan, tað kann hava á teirra menning á ein hátt, ið verjir tey fátæku og tey samfeløgini, ið verða ávirkað
Barnaútvarpi um heimsmál nr 12
Tey í skúlanum í Hvalvík hava havt evnisviku um heimsmálini - og tey hava havt um heimsmál nr. 12.


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 12:

Veðurlagsátøk
13. mál: Seta í verk bráðneyðug tiltøk at berjast ímóti veðurlagsbroytingum og avleiðingum av teimum

Trettanda heimsmálið er um, at tálma veðurlagsbroytingum. Vit skulu verða betri før fyri at standa ímóti teimum broytingum, sum ikki slepst undan. Eisini skulu vit hjálpa menningarlondunum at minka um teirra útlát av CO2. Tað skal vera á ein hátt, sum varðveitir neyðuga búskaparvøksturin at røkka málinum um at basa ógvusligum fátækradømi.
Veðurlagsavtalan, sum varð gjørd í París í 2015, var eitt týdningarmikið stig á røttu leiðini. Men avtalan er í sjálvum sær ikki nóg mikið at loysa trupulleikan. Neyðugt er at minka munandi meira um útlátið av vakstrarhúsgassum, enn tað sum avtalað er, skulu vit sleppa undan ringastu avleiðingunum av veðurlagsbroytingunum. Tí er ætlanin at bøta um avtaluna í stigum, soleiðis at alheims útlátið minkar í hvørjum. Hetta fer at krevja skjótari broytingar í heimsbúskapinum enn nakrantíð áður, og avbjóðingin er ómetaliga stór.
Hinvegin eru eisini ábendingar um, at broytingin er í gongd. Áður var Kina mett sum størsti trupulleikin, tá samráðst varð um umhvørvið, tí øll hildu at Kina fór ikki at steingja tey mongu kolorkuverkini. Í dag gera kinesarar størri íløgur í varandi orku enn nakað annað land í heiminum. Úr Kina hava tey boðað frá, at tey verja Parísavtaluna, sum amerikanska stjórnin vil taka seg úr.
Partur av orsøkini til, at kinesarar í størri mun enn onnur, eru farin at nýta grønar loysnir, er, at prísurin á sólsellum er minkaður við 80% síðani 2008. Hetta merkir at kinesarar leggja seg eftir at nýta ta orkuna, ið loysir seg best. Serliga tá hugsað verður um, at fleiri kinesiskir stórbýir eru um at kvalast av luftdálking frá kolorkuverkum og ferðslu. Fleiri onnur lond eru eisini við at leggja um til varandi orku, serliga tí at prísurin á sólorku nú er kappingarførur við kol og olju.
Vindorka er betri umtókt enn nakrantíð fyrr. Eftir bara einum ári er kolnýtslan í Stórabretlandi minkað við 52%. Trý kolorkuverk eru afturlatin og gamla ídnaðartjóðin nýtir nú meira vindorku enn kolorku.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 5
- 13.1
Styrkja mótstøðumegina og evnini at laga seg eftir váðum, sum elvdir eru av veðurlags- og náttúruvanlukkum í øllum londum
- 13.2
Flætta tiltøk í sambandi við veðurlagsbroytingar inn í landspolitikk, virkisskráir og virkisætlanir
- 13.3
Bøta um undirvísing, kunnleika og førleika hjá fólki og stovnum at mótvirka, laga seg eftir og avmarka skaða av veðurlagsbroytingum og í góðar tíð at ávara um verðulagsbroytingar
- 13.a
Seta í verk tað, ið ídnaðarlond hava bundið seg til at fremja við ST-rammusáttmálanum um veðurlagsbroyting, sum hevur sum mál í felag at útvega $100 milliardir árliga fyri 2020 frá øllum keldum fyri at nøkta tann tørv, menningarlond hava, saman við týðandi atgerðum og gjøgnumskygni við at seta í verk og til fulnar fáa Grøna veðurlagsgrunnin at virka við fíggjargrundarlagi grunsins sum skjótast.
- 13.b
Menna mekanismur, sum bøta um førleikan at skipa fyri virkisførum ætlanum og umsitingum, sum hava samband við veðurlagsbroytingar í teimum minst mentu londunum og smáoyggjum í menning, eisini við serligum denti á kvinnur, ungfólk og staðheft og lítilsgjørd samfeløg
Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 13:

Lívið í havinum
14. mál: Varðveita og á burðardyggan hátt nýta høvini, allan sjógv og sjófeingi til burðardygga menning

Lívið í havinum hevur størri týdning, enn tey flestu geva sær far um. Eitt nú stavar umleið helvtin av súrevninum í luftini frá taranum í sjónum. Hartil veitir havið fisk, skeljadjór og lívsneyðugar proteinir til áleið tríggjar milliardir fólk.
Tí skal eisini havið farast um við varsemi. Í dag eru umleið 40% av heimsins høvum ovbyrðað av dálking, ovurfiskiskapi og oyðing av korallrivum, har fiskur og onnur djór í havinum halda til.
Burðardyggur fiskiskapur, størri búskaparligir fyrimunir og minni dálking
Fjúrtanda heimsmálið snýr seg millum annað um, at áðrenn 2020 skulu vit umsita og skipa fiskiveiðu á ein burðardyggan hátt, og áðrenn 2030 skulu vit økja um búskaparligu fyrimunirnar við at gagnnýta havtilfeingið fyri smá oyggjasamfeløg í menning. Harafturat skulu vit minka munandi um dálking, serliga frá plastikki.
Hóast høvini í dag eru undir stórum trýsti, eru eisini ábendingar um, at heimsins lond nærka seg eini burðardyggari kós. Víddin á vardum havøkjum er tvífaldað síðan 1990. Munandi færri oljulekar eru frá tangaskipum enn í sjeytiárunum, hóast meira olja verður flutt sjóvegis nú enn áður. Fleiri lond gera eisini átøk móti dálking frá plastikki, sum serliga rakar høvini. Londini leggja avgjøld á ella banna plastikkposar, til tess at eggja fólki frá at nýta plastikkposar. Í 2016 skrivaðu 57 lond undir ST-sáttmálan »Port States Measures Agreement«, sum hevur til endamál at steðga ólógligum, ófráboðaðum og óskipaðum fiskiskapi. Við miðvísum arbeiði í mong ár eru fleiri sløg av hóttum fiskasløgum og havsúgdjórum bjargað undan oyðing.
Minka um útlát av CO2
Heimshøvini taka stóran part av mannaskapta CO2 útlátinum, og tálma tí veðurlagsbroytingum. Djúpu og køldu høvini taka eisini ein stóran part av orkuni úr vaksandi hitanum í heiminum. Hesum kunnu høvini ikki halda áfram við uttan avleiðingar. Heitari høvini verða og meira orka er í teimum, ógvusligari verða stormarnir. Heita vatnið við hægri innihaldi av CO2 er eisini skaðiligt fyri korallriv og skeljadjór. Allastaðni verða royndir gjørdar fyri at bjarga korallrivum, men tað munar mest, um vit skerja útlátið av CO2 munandi.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 10
- 14.1
Fyri 2025 skal bann verða sett fyri allari havdálking, hon skal minkast munandi, serliga dálking frá virksemi á landi, ið fer á sjógv, og dálking frá taðevnum
- 14.2
Fyri 2020 skulu vistskipanir í høvum og fram við strendur verða vardar og umsitast á burðardyggan hátt fyri at sleppa undan skaðiligari ávirkan millum annað við at styrkja teirra mótstøðuføri og við at fáa tær endurskaptar til tess at fáa sunn og fruktagóð høv.
- 14.3
Havsúrgan skal minkast og lagt verður eftir ávirkanini frá súrgan, millum annað við meiri vísindaligum samstarvi á øllum stigum
- 14.4
Fyri 2020 skal fiskiskapur verða stýrdur við harðari hond og endi verða gjørdur á ovurfiskiskapi, ólógligari og ófráboðaðari fiskiveiðu og oyðandi veiðiháttum. Settar verða í verk vísindaliga grundaðar umsitingarskipanir til tess at fáa fiskastovnar at koma fyri seg aftur skjótast gjørligt, og í minsta lagi upp til stovnar, ið kunnu ala av sær burðardygga veiðu, mett eftir teirra lívfrøðiligu serkennum
- 14.5
Fyri 2020 skulu í minsta lagi 10 prosent av øllum stranda- og havleiðum verða vardar í samsvari við lands- og altjóða lóg og grundað á bestu vísindaligu kunning, ið er til fals
- 14.6
Fyri 2020 skal ávísur stuðul til fiskivinnuna, sum ger sítt til at eggja til ovurorku og ovurfisking, verða bannaður, og beint verður fyri studningsskipanum, sum eggja til ólógligan, ófráboðaðan og óskipaðan fiskiskap. Givist verður við at koma við nýggjum stuðli av slíkum slag, viðurkennandi, at hóskandi og munadygg, serstøk og ymisk viðgerð fyri menningarlond og tey minst mentu londini skal vera ein samskipaður táttur í Fiskivinnustuðulssamráðingum hjá Heimshandilsfelagsskapinum 16
- 14.7
Fyri 2020 skulu búskaparligu fyrimunirnir til smáoyggja menningarlond og tey minst mentu londini við burðardyggari nýtslu av havfeingi økjast, eisini ígjøgnum burðardygga umsiting av alivinnu og ferðafólkavinnu
- 14.a
Økja vísindaliga kunnleikan, menna granskingarførleikar og flyta øðrum havtøknifrøði við atliti at Millumstjórnaligu havfrøðiligu nevndarkriteriunum og leiðreglunum um flutning av havtøkni til tess at bøta um heilsustøðuna í høvunum og at fáa meira burtur úr havsins margfeldi til at stimbra menningarlondini, serstakliga smáoyggjar í menning og tey minst mentu londini
- 14.b
Sleppa smáútróðri fram at havfeingi og marknaðum
- 14.c
Økja verju og burðardygga nýtslu av høvunum og teirra tilfeingi við at seta í verk altjóða lóg, sum hon sæst í ST-havrættarsáttmálanum, sum setur lógarkarmin um at varðveita og nýta høvini og teirra tilfeingi á burðardyggan hátt, sum nevnt í grein 158 í “Framtíðini, vit vilja hava”
Vit atliti at Heimshandils samráðingarnar, Doha menningarskránni og Hong Kong ráðharraheimildini

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 14:

Lívið á landi
15. mál: Verja, fáa í rættlag aftur og virka fyri burðardyggari nýtslu av jarðvistskipanum, á burðardyggan hátt røkja skóg, berjast ímóti oyðimarkarmyndan, steðga landtýningum og steðga lívmargfeldismissi
Náttúra og djóralív á landi eru undir stórum trýsti. Síðan 1970 eru helvtin av heimsins villu djórasløgum útdeyð. Hetta kemst bæði av at vit menniskju hava veitt og dripið ov nógv av djórasløgunum, og at vit hava meira ella minni oytt teirra lívlendi. Eisini týdningarmiklar plantur og ávøkstur eru undir trýsti, tí at fólk rudda lendið til kýr at ganga á biti ella fyri at pløga jarðarstykkini til aðra grøði.
Hóast støðan sum heild er álvarslig, eru eisini góð tíðindi. Sjeytiárini eru ikki einans byrjanin til stóru afturgongdina í náttúruni, men eisini ein tíð, har fólk gjørdust meira tilvitað um, hvussu vit nýta og misnýta náttúruna. Fólk varnaðust at plantu- og djórasløg vóru í vanda fyri at doyggja út, og eisini at tað er gjørligt at taka stig fyri at byrgja upp fyri vandanum.
Millum annað vóru fleiri náttúruverndarfeløg sett á stovn í sjeytiárunum, sum enn í dag virka fyri at kunna fólk um støðuna, og fyri at varðveita hótt plantu- og djórasløg. Arbeiðið hjá hesum feløgunum er ein tann størsta orsøkin til, at fleiri hótt djórasløg enn eru til. Eitt nú liva munandi fleiri pandur og tikarar í villu náttúruni í dag, enn fyri 20 árum síðani. Enn er tó langt eftir á mál, sum er at lyfta villu stovnarnar aftur á upprunaliga støðið.
Verri er við øðrum djórasløgum. Eitt nú er talið av fílum og nasahyrningum fyri stórum falli, tí horn og fílabein verða seld fyri høgan prís, serliga til Kina. Men eisini tann kinverska stjórnin ger nú átøk fyri at steðga handli við fílabeinum, og tí er vón fyri fílunum.
Eisini mugu vit minnast til, at týdningarmikið er at verja og varðveita sjáldsomu djórasløgini, eisini hóast tey møguliga ikki eru eins fitt, vøkur ella bergtakandi sum pandur, tikarar og fílar. Men tá vit verja stór náttúruøki fyri at bjarga einum djóraslagi, hjálpa vit samstundis eisini øllum øðrum djóra- og plantulívi í sama økinum.
Skynsama nýtslu av jørðini
Fimmtanda heimsmálið snýr seg ikki einans um at innibyrgja náttúruna og at friða øki, sum vit ikki kunnu nerta. Tað týdningarmesta er, at vit skulu tryggja eina burðardygga nýtslu av náttúruni og tilfeinginum. Tí kunnu vit eisini framyvir veiða, fella trø og fiska, men tað skal gerast á ein hátt, so at vit ikki samstundis oyða náttúruna, ið gevur okkum hesar møguleikar. Hetta er týdningarmikið at leggja dent á. Bæði so at vit í ídnaðarlondum kunnu síggja stóra virðið í náttúruni, men eisini fyri at kunna geva upprunafólkunum, sum eitt nú búgva í regnskóginum, løgfrøðilig rættindi at kunna liva í og nýta skógin á ein burðardyggan hátt.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 12
- 15.1
Fyri 2020 at tryggja varðveitslu, endurskapan og burðardygga nýtslu av lendis- og feskvatnsvistskipanum serstakliga skógum, mýrilendi, fjøllum og turrlendi í samsvari við skyldur sambært altjóða sáttmálum
- 15.2
Fyri 2020 at virka fyri at seta í verk burðardygga umsiting av øllum skógi, steðga skógartýning, kveikja lív í aftur skaddan skóg og í stórum gróðurseta trø og fáa skóg um allan heim at vaksa aftur
- 15.3
Fyri 2030 at berjast ímóti oyðimarkarmyndan, at endurbøta oyðilagt lendi og mold, eisini lendi, sum ávirkað er av oyðimarkarmyndan, skerpingi og floymi, og stremba eftir at fáa í lag ein heim, har lendi ikki verður oyðilagt
- 15.4
Fyri 2030 at tryggja, at fjallavistskipanir verða varðveittar, eisini teirra lívmargfeldi, fyri at stimbra teirra evni at gera sítt til burðardygga menning
- 15.5
Sum skjótast at fara undir týðandi tiltøk at tálma oyðingini av natúrligum bú- og gróðararøkjum, steðga lívmargfeldismissi og fyri 2020 at verja og forða fyri, at hótt sløg verða týnd.
- 15.6
Fáa í lag rættvíst og rímiligt býti av fyrimunum, ið standast av at gagnnýta ílegutilfeingi og virka fyri hóskiligari atgongd til slíkt tilfeingi, sum samtykt er í altjóða sáttmálum
- 15.7
Fara beint til verka at gera enda á ólógligari veiðu og sølu av vardum plantu- og djórasløgum og taka upp spurningin um eftirspurning og útboð av ólógligum vørum úr villini tilfeingi
- 15.8
Fyri 2020 at seta í verk tiltøk at fyribyrgja og í stórum skerja ávirkanina av innræsnum fremmandum plantu- og djórasløgum í land- og vatnvistskipanir, fáa tamarahald á ella beina fyri teimum
- 15.9
Fyri 2020 at flætta virði í vistskipanum og lívmargfeldi upp í lands- og staðbundnar virkisætlanir, í menningargongdir, virkisskráir at beina fyri fátækt og í frágreiðingar
- 15.a
Savna og stórliga økja fíggjarliga tilfeingið frá øllum keldum at varðveita og á burðardyggan hátt nýta lívmargfeldi og vistskipanir
- 15.b
Savna stórt tilfeingi úr øllum keldum og á øllum stigum at fíggja burðardygga skógarumsiting og at elva menningarlondum til at seta í verk slíka umsiting, millum annað fyri at varðveita skóg og gróðurseta nýggjan
- 15.c
Økja stuðulin um allan heim til átøk at berjast ímóti ólógligari veiðu og sølu av vardum djóra – og plantsløgum, millum annað við at økja førleikan hjá staðbundnum samfeløgum at halda fram við burðardyggum útkomumøguleikum


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 15:

Friður, rættvísi og sterkir stovnar
16. mál: Virka fyri friðarligum og inkluderandi samfeløgum, útvega øllum atgongd til rættartrygd og byggja effektivar, ábyrgar og inkluderandi stovnar á øllum stigum

”Uttan frið verður eingin burðardygg menning, og uttan burðardygga menning verður eingin friður”. Soleiðis skriva Sameindu Tjóðir í formælinum til heimsmálini.
Higartil hevur tíverri ikki eydnast ST at skapa heimsfrið og trygd, sum er aðalmálið hjá stovninum. Vápnað stríð eru nógv í tali í dag, samanborið við farnu 20 árini. Tað hoyrir tó til søguna, at í dag eru færri kríggj, og færri fólk doyggja í vápnaðum stríði, enn undir kalda krígnum. Líta vit enn longur aftur í søguna, hevur heimurin mangan verið meira harðrendur enn í dag. So hóast støðan í heiminum er álvarslig, er tað kortini ikki rætt at siga, at heimurin var friðarligari fyrr.
At steðga kríggi hevur stóran týdning. Men friðurin kann ikki standa sum tað einasta. Sekstanda heimsmálið snýr seg eisini um at minka um onnur sløg av harðskapi, eitt nú skipaðum brotsverkum og yvirgangi. Handil við menniskjum skal steðgast og vápnasmugling skal avmarkast sum mest.
Rættvísi
Samstundis er rættvísi eitt lyklahugtak í heimsmálunum. Øll skulu viðfarast rættvíst, og hetta ber í sær at menniskju í øllum londum skulu liva í einum rættarsamfelagi, har ið vit kunnu hava álit á, at politikarar, løgregla og dómarar ikki eru mutrað. Vit skulu hava møguleika at taka lut í øllum avgerðum um okkara samfelag, og á øllum stigum. Tað verður gjørligt at finna veg úr harðskapinum, tá vit eisini síggja ein veruligan møguleika at skapa eina betri framtíð fyri okkum sjálvi og tey, sum eru rundan um okkum.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 12
- 16.1
Allur harðskapur og deyði í sambandi við harðskap verður nógv skerdur allastaðni
- 16.2
Beint verður fyri misnýtslu, eyðræning, mannahandli og øllum harðskapi og barnapínslu
- 16.3
Rættartrygd verður framd á lands- og altjóða stigi, og øllum verður tryggjað somu atgongd til rættvísa rættargongd
- 16.4
Fyri 2030 verður ólógligur peninga- og vápnaflutningur skerdur í stórum, nógv meira verður gjørt við at finna aftur og bera aftur stolnar ognarlutir og at berja niður skipað brotsmannalið
- 16.5
Korrupsjón og mutur í øllum líki skulu verða skerd munandi
- 16.6
Munadyggir, ábyrgir og gjøgnumskygdir stovnar verða mentir á øllum stigum
- 16.7
Eftirfarandi, inkluderandi, luttakandi avgerðir við umboðandi pørtum verða tryggjaðar á øllum stigum
- 16.8
Luttøkan hjá menningarlondum í heimsfevnandi millumríkja stovnum skal verður útbygd og styrkt
- 16.9
Fyri 2030 fáa øll ein løgligan samleika, eisini føðibræv
- 16.10
Almenn atgongd til kunning og verju av grundleggjandi frælsirættindum í samsvari við altjóða lógir og altjóða sáttmálar verður tryggjað
- 16.a
Viðkomandi landsstovnar skulu styrkjast millum annað við altjóða samstarvi fyri at fáa til vega førleika á øllum stigum, serstakliga í menningarlondum til tess at forða fyri harðskapi og at berja niður yvirgang og brotsverk
- 16.b
Virkað verður fyri ikki-mismunarlógum og politikki sum stuðlar burðardyggari menning

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 16:

Samstørv um heimsmálini
17. mál: Styrkja heimsfevnandi felagsskapin fyri burðardyggari menning og økja miðlarnar til at náa málinum

Síðsta heimsmálið kann tykjast heldur óítøkiligt, tí hvat merkir samstarv í roynd og veru?
Seytjanda heimsmálið snýr seg um breitt politiskt, tøkniligt og búskaparligt samstarv tvørtur um landamørk. Samgongur, fyritøkur, feløg og vanliga fólkið skulu seta sær fyri, at arbeiða við málunum, hvør sær og saman, til tess at røkka teimum. Harafturat snýr tað seg eisini um, hvør skal gjalda fyri íløgurnar, sum skulu til, fyri at vit kunnu røkka heimsmálunum.
Svarið er, at tað skulu vit øll. Tann ríkari parturin av heiminum skal virða teirra lyfti um hvørt ár at lata í minsta lagi 0,7 prosent av bruttotjóðarinntøkuni, til at stuðla menningini í teimum fátækastu londunum. Menningarlondini skulu tó ikki einans taka ímóti og vera bundin at stuðulinum. Tey skulu eisini gerast betri til at gjalda fyri egna menning og gerast meira sjálvstøðug. Tey skulu gerast betri til at savna inn skatt og nýta peningin skynsamt til íløgur í vegir, skúlar, læknastovur og annað, ið kann stimbra búskaparligari framgongd og gera tað møguligt at lyfta enn fleiri upp úr fátækradømi.
Ein partur av grundarlagnum fyri, at menningarlondini sjálvi kunnu fíggja størri part av teirra menning, er at útflutningurin til restina av heiminum tvífaldast áðrenn 2020. Hesum kunnu vit røkka, eitt nú um tey londini, har minsta menning hevur verið, fáa atgongd til altjóða heimsmarknaðin uttan tollforðanir og kvotur.
Við síðuna av hesum skulu øll londini í heiminum gerast betri til at samstarva um tøkni og gransking tvørtur um landamørk. Eitt nú skulu vit veita hvørjum øðrum burðardygga tøkni, soleiðis at menningarlondini frá byrjan kunnu byggja upp ídnaðir, ið eru umhvørvisliga burðardyggir. Málið er, at menningarlondini ikki gera somu feilirnar, sum framkomnu londini hava gjørt, og sum hava ført við sær stórar trupulleikar við dálking.
Fortreytin fyri hesum er, at vit gerast betri før fyri at máta gongdina í londunum, og tá er tað ikki bara talan um búskaparliga vøksturin. Tá vit savna inn fleiri hagtøl, fer tað at bera betri til at síggja, um okkara strembanir og íløgur eisini lyfta fólk úr fátækadømi, um nóg nógv børn ganga í skúla, og um náttúruøki verða nóg væl vard.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 19
- 17.1
Heimliga tilfeingisbúgvingin verður styrkt, millum annað við altjóða stuðli til menningarlond at bøta um evnini at krevja inn skatt og aðra inntøku
- 17.2
Ídnaðarlond skulu til fulnar røkja sína skyldu at veita almenna menningarhjálp, eisini skylduna hjá mongum menningarlondum at røkka málinum, sum er 0,7 prosent av bruttutjóðarinntøkuni fyri almenna menningarhjálp (ODA/GNI) til menningarlond og 0,15 til 0,2 prosent av ODA/GNI til tey mest tilafturskomnu londini; ODA-veitarar verða eggjaðir til at hugsa um at seta sær sum mál at lata teimum minst mentu londunum í minsta lagi 0,2 prosent av ODA/GNI
- 17.3
Annað fíggjarligt tilfeingi skal útvegast menningarlondum frá nógvum ymiskum keldum
- 17.4
Menningarlondini skulu fáa hjálp at fáa langtíðar skuldarjavnvág við samskipaðum politikki, sum miðar eftir at fáa útvegað skuldarfígging, skuldarsanering og skuldarumlegging, sum hóskiligt er, og fara í holt við uttanlandsskuldina hjá ógvisliga skuldarbundnum, fátækum londum fyri at lætta um skuldartrýstið
- 17.5
Íløgustimbrandi skipanir fyri tey minst mentu londini skulu verða samtyktar og settar í verk
- 17.6
Økja norður-suður, suður-suður og tríhyrnings økissamstarvið og altjóða samstarv um vísindi, tøkni og nýskapan og at gera meira burturúr at deila kunnleika eftir sínámillum ásettum sáttmálatreytum, millum annað við bøttari samskipan millum verandi mekanismur, serliga á ST-stigi, og við heimsfevndum tøknifrøðiligum umlættingarskipanum
- 17.7
Virka fyri at menna, flyta og breiða út umhvørvisliga góða tøkni til menningarlond eftir góðum treytum, eisini fyri serprís og við framíhjátreytum, sum partarnir sínámillum semjast um
- 17.8
Fáa tøknifrøðibanka og vísindi, tøknifrøði og nýskapandi førleikabúgving at virka til fulnar í teimum minst mentu londunum frá 2017 og nýta stuðlandi tøknifrøði, serstakliga kunningar- og samskiftistøknifrøði uppaftur meira
- 17.9
Økja altjóða stuðul til at seta í verk munadygga og miðvísa førleikabúgving í menningarlondum til at stuðla landsætlanum at seta í verk øll tey Burðardyggu menningarmálini, eisini ígjøgnum norður-suður, suður-suður og tríhyrnings samstarv
- 17.10
Virka fyri einari fleirtjóða handilskipan undir Heimshandilsfelagsskapinum, sum er heimsfevnandi, reglugrundað, opin, sum ikki ger mismun og er rættlátað, eisini við samráðingarniðurstøðunum í Doha menningarskránni
- 17.11
Útflutningurin úr menningarlondum skal vaksa munandi, serstakliga verður miðað eftir at tvífalda partin av útflutningi til allan heim úr teimum minst mentu londunum fyri 2020
- 17.12
Varandi tollfrí og kvotufrí marknaðaratgongd verður sett í verk fyri øll tey minst mentu londini, sambæriligt við avgerðir hjá Heimshandilsfelagskapinum, millum annað við at tryggja at framíhjáreglur fyri upprunaland, galdandi fyri innflutning frá teimum minst mentu londunum, eru gjøgnumskygdar og einfaldar og gera sítt til at lætta um marknaðaratgongdina
- 17.13
Javnvágin í heimsmakrobúskapinum verður styrkt, eisini við samskipan og politiskum samfesti
- 17.14
Politiska samfestið fyri burðardygga menning skal batna
- 17.15
Politiska rúmið og leiðslan í hvørjum einstøkum landi, sum fáa í lag og seta í verk politikk um fátækratýning og burðardygga menning, skulu verða vird
- 17.16
Heimsfelagsskapurin fyri burðardygga menning verður styrktur við stuðli frá felagsskapum við fleiri áhugapørtum, sum skipa fyri og deila sínámillum kunnleika, serkunnleika, tøknifrøði og fíggjarligt tilfeingi fyri at stuðla øllum londum at náa Burðardygg menningamál serstakliga í menningarlondunum
- 17.17
Eggja til og virka fyri munadyggum almennum, almenn-privatum og sivilsamfelagsligum felagsskapum, sum grundaðir eru á royndir og tilfeingisútvegandi virkisætlanir í felagsskapum
- 17.18
Fyri 2020 skal stuðulin til førleikabúgving til menningarlond økjast, eisini fyri tey minst mentu londini og smáoyggjar í menning, til í stórum at økja tøku nøgdina av hádygdar- og álítandi dátum, sum eru sundurgreinaðar eftir inntøku, kyni, aldri, rasu, etnisiteti, migratoriskari støðu, breki, landafrøðiligum staði og øðrum eyðkennum, viðkomandi í landssamanheingi
- 17.19
Fyri 2030 verður bygt á verandi átøk at máta framburð í burðardyggari menning, sum bøtir um tjóðarinntøku og bøtir um hagtalsligu førleikamenningina í menningarlondum


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 17:
- PDFPakistan gróðursetir eina milliard av trøum
- PDFLandminur hoyra skjótt fortíðini til
- PDFKap Verde stendur nú á egnum beinum
- PDFGóð tíðindi hjá hóttum djórasløgum í tropunum
- PDFAlt fleiri rørslutarnað gerast sjálvbjargin í Gana
- PDFÍ Peru eru børn vorðin hægri og klókari
- PDFTøknin handan Bitcoins skal menna tunfiskaveiðu
- PDFOsonlagið lekist aftur
- PDFFleiri børn enn nakrantíð koppsett

Mat til øll
2. mál: Gera enda á hungri, tryggja, at matur er tøkur, bøta um føðsludygd og virka fyri burðardyggum landbúnaði

Annað heimsmál er, at øll skulu fáa mat. Hetta heimsmál fevnir bæði um tey, ið líða av so ógvusligari hungursneyð, at tey kunnu doyggja í hungri, og tey, ið liggja á hungursmarkinum, men ikki fáa nóg mikið av mati til at liva eitt gott lív.
Síðan ár 2000 er tann parturin av fólki, ið ikki fáa nóg mikið av mati, fallin úr 15% niður í 11%. Tað er eitt stórt framstig, men kortini fara umleið 795 mió. fólk hvørt kvøld svong í song. Tað svarar á leið til fólkatalið í Evropa.
Saman standa vit sterkast
Miðlarnir siga oftast frá hungursneyð, sum er íkomin aftaná vanlukku, kríggj ella ógvusligan turk. Tá hava vit sæð fleiri dømi um, at altjóða samfelagið hevur megnað at forða fyri ógvusligastu avleiðingunum, við at veita hjálp og senda mat í felag til hesi øki.
Áhaldandi matvørutrot er oyðileggjandi, skal eitt land koma fyri seg. Tá mennist landið ikki og klárar seg ikki einsamalt. Hungursneyðin forðar fyri búskaparligum vøkstri. Børnini mennast ikki, tí tey vaksa upp uttan nóg mikið av góðum mat, sum er føðsluríkur. Tað er torført at koma burtur úr neyðini, tá uppvaksandi ættarliðið, ikki hevur ment seg nóg mikið til at arbeiða seg upp úr fátæradøminum og standa á egnum beinum. Tí er umráðandi at venda gongdini og syrgja fyri, at fleiri fáa meira og betri mat, so nýggju ættarliðini fáa rúmd og umstøður at skapa eina betri framtíð fyri seg sjálvan og familjuna.
Annað heimsmálið snýr seg sostatt bæði um, at øll skulu hava nóg mikið at eta, men eisini at maturin skal vera sunnur og føðsluríkur, so øll fólk kunnu liva eitt sømiligt lív.
Ein gongd leið er at bøta um umstøðurnar hjá jarðarbrúkarum og fiskimonnum. Við skynsamari og burðardyggari nýtslu kann meiri fæst burturúr jørðini og úr sjónum. Ein onnur leið er, at smærru matvøruframleiðararnir fáa betri rættindi til jørð og bankalán og somu atgongd, sum øll onnur, at selja teirra vørur á marknaðinum.
Í hesum sambandi hava tey ríku londini ein týdningarmiklan leiklut. Eitt nú við at skapa javnar kappingarumstøður og steðga stóra studninginum til útflutning av egnum landbúnaðarvørum. Tað er eisini brúk fyri at víðka innlitið og marknaðarvitanina um støddina av matvørugoymslum, tí so kann framleiðslan lagast til støddirnar, heldur enn at elva til ógvuslig sveiggj í kostnaðinum av matvørum, sum við hvørt rúka upp í topp og aðrar tíðir fara niður í botn.
Ein stórur partur av tí mati, vit framleiða í dag, verður annaðhvørt spiltur undir flutningi ella tveittur burtur.
Eitt triðja átak snýr seg tí um at minka stóra matoyðslið í framkomna heiminum niður í eina helvt. Hetta er eisini fevnt av tólvta heimsmálinum, ið snýr seg um ábyrgdarfulla nýtslu og framleiðslu.

Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 8
- 2.1
Fyri 2030 at enda fátækt og tryggja øllum fólkum, serstakliga teimum fátæku og fólki, sum er illa fyri, eisini børnum, atgongd til nóg nógvan, dyggan og føðslugóðan mat alt árið
- 2.2
Fyri 2030 at enda alt føðslutrot, og eisini at røkka altjóða ásettum málum fyri 2025 um kryplað og avmergjað børn undir 5 ára aldur, og nøkta føðslutørvin hjá hálvvaksnum gentum, kvinnum, sum eru við barn ella geva bróst, og eldri fólki
- 2.3
Fyri 2030 at tvífalda landbúnaðarframleiðsluna og inntøkuna hjá smáum matvøruframleiðarum, serliga kvinnum, upprunafólki, bøndum, traðarmonnum og útróðarmonnum. Tað verður millum annað gjørt gjøgnum tryggjaða atgongd á jøvnum føti til land, annað framleiðandi tilfeingi, kunnleika, fíggjartænastur, marknaðir og møguleikar fyri virðisøking og við øðrum arbeiði enn landbúnaði
- 2.4
Fyri 2030 at tryggja burðardyggar matvøruframleiðandi skipanir og seta í verk dyggar landbúnaðarmannagongdir, sum økja úrtøku og framleiðslu, sum eru við til at varðveita vistskipanir, sum styrkja evnini at laga seg eftir veðurlagsbroytingum, ógvisligum veðri, skerpingi, flóð og øðrum vanlukkum og alsamt at bøta lendis- og molddygdina
- 2.5
Fyri 2020 at varðveita íleguymisleikan í sáði, aldum plantum og aldum dýrum og húsdýrum umframt villu sløgunum, tey eru skyld við. Tað verður millum annað gjørt við væl skipaðum og ymisligum sáð- og plantubankum á lands-, økis- og altjóða stigi. Virkað verður fyri, at ágóðar, sum standast av at gagnnýta ílegutilfeingi saman við siðbundnum kunnleika, koma øllum til góðar á rættvísan hátt, sum samtykt er á altjóða stigi
- 2.a
Millum annað við vaksandi altjóða samstarvi skulu íløgurnar økjast í undirstøðukervið úti um landið í landbúnaðargransking og ráðgevatænastur, tøknifrøðiliga menning og ílegubankar til plantur og fenað til at vaksa um framleiðsluførið hjá landbúnaði í menningarlondunum, serstakliga í teimum minst mentu londunum
- 2.b
Handilsavmarkingar og avlaðingar á heimsins landbúnaðarmarknaðum verða rættaðar og fyribyrgdar, millum annað við at beina burtur allan landbúnaðarstuðul og øll útflutningstiltøk við somu ávirkan í samsvari við heimildina í Doha menningarumfarinum
- 2.c
Tiltøk verða sett í verk til at tryggja, at matvørumarknaðir og teirra avleiddu marknaðir virka væl og lætta um at fáa nóg skjóta atgongd til marknaðarkunning, millum annað um matgoymslur fyri á tann hátt at avmarka ógvisligu sveiggini í matvøruprísunum


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 2:

Góð heilsa og vælvera
3. mál: Tryggja øllum heilsugott lív og virka fyri trivnaði fyri øll í øllum aldri

Sum heild er heilsustøðan í heiminum í dag nógv betri enn í 1990. 44% færri mammur doyggja í barsilssong, og helvtina færri børn doyggja undir føðing. Tvær orsøkir til framgongdina eru reinføri og betri heilsutænastur.
Betri heilsustøða hevur eisini við sær, at vit liva longri. Vart tú fødd í 1990, kundi tú væntað at liva í 65 ár. Í dag er miðal livialdurin í øllum heiminum meir enn 71 ár.
Enn eru ov nógv fólk, ið doyggja av sjúkum, ið sleppast kann undan tá vit vaska hendur, ella fara í stutta og bíliga viðgerð.
Nógvar sjúkur eru, ið ringar eru at basa. Summar sjúkur, so sum malaria og HIV/AIDS, kunnu vit berja niður. Í dag doyggja helvtin færri av malaria enn í 2000, tí at heilivágur og mýggjabitanet eru fingin til vega. Vit mugu tó halda áfram at gera íløgur í hjálpararbeiði, tí enn doyggja umleið 438.000 fólk árliga av malaria.
Triðja heimsmálið snýr seg um, at øll fólk í øllum aldrum, í øllum londum skulu hava vissu fyri eini góðari heilsu. Hetta mál kann røkkast, tá vit arbeiða miðvíst fyri at bjarga mammum og børnum undan smittandi umfarssjúkum, at fækka um sjúkur, ið ikki smitta, og at tryggja øllum atgongd til heilsutrygd. Samstundis skulu øll hava atgongd til koppsetan og munagóðan heilivág, sum fóllk hava ráð at keypa.
Hóast smittandi sjúkur eru álvarsamar, standast eisini nógvir heilsutrupulleikar av lívsstíli. Bæði í ríkum og fátøkum londum hava nógv fólk álvarsamar trupulleikar av sukursjúku, lungnakrabba, rúsevnismisnýtslu og alkoholismu. Heimsmálini miða ikki ímóti forboðum ímóti tí, sum elvir til hesar trupulleikar. Heldur er at styrkja um fyribyrging og viðgerð av rúsevnismisnýtslu, bæði narkotiskum evnum og brennivíni, og at arbeiða fyri, at færri fara at roykja tubakk.
Vit skulu eisini seta okkum fyri, at talið á teimum, sum í dag doyggja ella verða løstað í ferðsluni, fer niður í helvt áðrenn 2030. Hvørt ár doyggja umleið 1,25 mió fólk í ferðsluni, bæði beinleiðis og óbeinleiðis. Hóast ein bilur ikki rennur á ein persón, er útlátið frá bilinum so skaðiligt í stórbýum, at tað kann gera stóran skaða á heilsuna. Sambært útrokningum hjá WTO doyggja hvørt ár umleið 7 milliónir fólk av skaðiligum útláti. Triðja heimsmálið setur sær fyri at lækka munandi um talið á deyðum og heilsutrupulleikum, sum standast av dálking í luftini, í vatninum og í jørðini áðrenn 2030.

Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 13
- 3.1
Fyri 2030 at minka deyðatalið á mammum um allan heim til undir 70 fyri hvørji 100.000 livandi fødd børn.
- 3.2
Fyri 2030 at gera enda á, at nýfødd børn og børn undir 5 ára aldur doyggja, tá ið tað kann fyribyrgjast, við at øll lond seta sær sum mið at minka deyðatalið á nýføðingum til 12 fyri hvørjar 1.000 livandi nýføðingar í mesta lagi, og deyðatalið á teimum undir 5 ár niður í 25 fyri hvørji 1.000 livandi fødd í mesta lagi.
- 3.3
Fyri 2030 at beina fyri farsóttum sum eyðkvæmi, tuberklum, malaria og øðrum lítið gáaðum tropiskum sjúkum og basa livrarbruna, vatnbornum sjúkum og øðrum smittandi sjúkum.
- 3.4
Fyri 2030 skal deyðatalið á ófullbornum børnum sum fylgja av ikki-smittandi sjúkum skerjast við einum triðingi við fyribyrging og viðgerð og virkað verður fyri sinnisligari heilsu og vælveru.
- 3.5
Meira verður gjørt við at fyribyrgja og viðgera evnismisnýtslu, sum fatar um narkotiska drøggmisnýtslu og skaðiliga alkoholnýtslu.
- 3.6
Fyri 2020 skal deyði og løstur, sum stendst av ferðsluvanlukkum, verða skerdur niður í helvt um allan heim
- 3.7
Fyri 2030 verður tryggjað, at øll fáa kyns- og nøringaheilsutænastu um allan heim. Eisini verður barnaavmarking, upplýsing og útbúgving og nøringarheilsa flættað inn í virkisætlanir og skráir í ymsu londunum.
- 3.8
Fáast skal í lag heilsumiðlan, sum millum annað fevnir um fíggjarliga váðaverju, atgongd til dygdargóða lívsneyðuga heilsurøkt og atgongd til tryggan, virknan, dygdargóðan og kostnaðarrímiligan heilivág og koppsetingar til øll.
- 3.9
Fyri 2030 skal deyði og sjúka, ið stendst av vandamiklum kemiskum evnum og luft, vatni og mold, sum eru dálkað og eitrað, skerjast í stórum
- 3.a
Arbeiðið at seta í verk rammusáttmálan hjá Heimsheilsustovninum WHO um eftirlit við tubbaki í øllum londum, sum tað hóskar seg, skal økjast.
- 3.b
Gransking í og menning av koppsetingarevnum og heilivági fyri smittandi og ikki smittandi sjúkur, sum fyrst og fremst ávirka menningarlond, skal stimbrast. Sleppast má fram at grundheilivági og koppsetingarevnum fyri rímiligan pening í samsvari við Doha kunngerðina um TRIPS-sáttmálan og almannaheilsu, sum váttar rættin hjá menningarlondum til fulnar at nýta greinirnar í sáttmálanum um Handilstongd hvarv í lógum um upphavsrætt, hvat smidleika viðvíkur at verja almannaheilsu og serstakliga at útvega øllum atgongd til heilivág
- 3.c
Nógv meira fígging skal verða útvegað til at fíggja heilsu, útvega fólk, menna, læra og varðveita arbeiðsmegi til heilsuverkini í menningarlondunum, serstakliga í teimum minst mentu londunum og menningarlondum, ið eru smáoyggjar.
- 3.d
Øll lond, serstakliga menningarlond, skulu styrkja sínar førleikar at fáa ávaringar í góðari tíð, at minka váða og handfara heilsuváða bæði hjá sær sjálvum og á altjóða stigi


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 3:
- PDFHeimurin mennist, tá ið kvinnur fáa veingir
- PDFKenja minkar um HIV-smittuvanda
- PDFUngdómurin gongur á odda fyri broytingum kring heimin
- PDFKap Verde stendur nú á egnum beinum
- PDFToilettkollvelting í India
- PDFMeginparturin av heimsins íbúgvum er nøgdur við sín gerandisdag
- PDFAlt fleiri rørslutarnað gerast sjálvbjargin í Gana
- PDFÍ Peru eru børn vorðin hægri og klókari
- PDFMenn á motorsúkklu steðga pestsjúku á Madagaskar
- PDFAlnótin røkkur út til tey allar fátækastu
- PDFOsonlagið lekist aftur
- PDFFleiri børn enn nakrantíð koppsett
- PDFLeiðin úr fátækradømi gongur ígjøgnum køkin

Góðska í útbúgving
4. mál: Tryggja inkluderandi og javnbjóðis dygdargóða útbúgving og virka fyri lívlongum læringarmøguleikum fyri øll

Øll heimsmálini eru týdningarmikil og knýtt hvørt at øðrum. Tó er málið um útbúgving serligt. Semja er um, at øll skulu fáa atgongd til eina holla útbúgving. Jeffrey Sachs, serfrøðingur í burðardyggari menning á Columbia University, sigur, at hetta er tað týdningarmesta støðið fyri eini burðardyggari menning. Hetta málið var eisini tað, sum fekk hægstu raðfesting millum 10 milliónir fólk, tá tey vórðu spurd, hvat tey hildu hava størsta týdning fyri teirra húski. Eingin ivi er um, at holl útbúgving skapar eitt dygt grundarlag at skilja og loysa avbjóðingar, sum heimssamfelagið er fyri, og samstundis eisini at vaksa um vælferðina hjá øllum í heiminum.
Fleiri í skúla
Framvegis eru mong, sum ikki fáa eina grundleggjandi útbúgving. Hóast hetta er støðan nógv batnað, og tað gongur støðugt framá. Fjórða hvørt barn fekk annaðhvørt onga undirvísing ella bara ein part av barnaskúlanum í 1970. Í 1980-árunum fingu fýra av fimm ein grundleggjandi barnaskúla. Síðan túsundáraskiftið er støðan so mikið batnað, at níggju av tíggju børnum fullførdu allan barnaskúlan. Eisini er tað eitt stórt framstig, at í dag eru tað eins nógvar gentur og dreingir, ið fara í skúla.
Fleiri lesa og skriva
Tó er tað ikki nóg mikið bara at sita á skúlabonki. Børnini skulu eisini læra. Í onkrum menningarlondum er undirvísingin enn á einum lágum støði. Tað hevur við sær, at summastaðni dugir bert helvtin av børnunum at lesa. Men eisini á hesum øki er framgongd. UNESCO metti í 2010, at stívliga 90% av øllum ungum millum 15 og 24 ár dugdu at lesa, meðan talið var 83% í 1990.
Bókligu førleikarnir eru týdningarmiklir, men ST leggur eisini dent á frálæruna. Hon kann vera við til at skapa eina burðardyggari framtíð við minni ófriði. Eitt nú við at læra um samstarv millum tjóðir, og um burðardygga samspælið millum menniskju og nattúru.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 10
- 4.1
Fyri 2030 verður tryggjað øllum gentum og dreingum at fullføra ókeypis, rúmligan og dygdargóðan fólkaskúla við viðkomandi og munadyggari læruúrtøku
- 4.2
Fyri 2030 verður tryggjað øllum gentum og dreingum, at tey fáa ment seg sum børn tíðliga, fáa umsorgan og góðan undanskúla, so tey eru klár at fara í barnaskúla.
- 4.3
Fyri 2030 verður tryggjað øllum kvinnum og monnum somu atgongd til dygdargóða tøkniliga, vinnuliga og hægri undirvísing, eisini til universitet, fyri sámiligan kostnað.
- 4.4
Fyri 2030 skal talið á ungum sum vaksnum, sum hava viðkomandi førleika, eisini tøkniligan og vinnuligan førleika til arbeiði, sømilig størv og íverksetan, vaksa í stórum.
- 4.5
Fyri 2030 verður beint fyri ójavna í útbúgving og tryggjað verður teimum viðbreknu, sum fevna um fólk, ið bera brek, upprunafólk og børn, sum eru illa fyri, somu atgongd til øll útbúgvingarstig og vinnuliga læru
- 4.6
Fyri 2030 skulu øll ungfólk og stórur partur av teimum vaksnu, monnum sum kvinnum, duga at lesa og rokna
- 4.7
Fyri 2030 skulu allir næmingar hava ognað sær tann kunnleika og førleika, sum neyðugur er fyri at virka fyri burðardyggari menning, millum annað við útbúgving um burðardygga menning og burðardyggan lívsstíl, mannarættindi og javnstøðu millum kynini. Eisini førleika at virka fyri eini mentan, sum er fyri friði og ímóti harðskapi, fyri alheims borgaraskapi og at viðurkenna mentanarligt fjølbroytni og tað íkast mentan gevur burðardyggari menning
- 4.a
Útbúgvingarstovnar verða bygdir og dagførdir, sum hava fyrilit fyri barnsins tørvi, brekum og kyni, og sum geva øllum eitt trygt, ikki-harðligt, rúmligt og munagott læriumhvørvi
- 4.b
Fyri 2020 skal skúlastuðulin til menningarlond hækka í stórum um allan heim, serstakliga í teimum minst mentu londunum, smáoyggja menningarlondum og afrikonskum londum til at sleppa inn á hægri útbúgvingar, til vinnuliga læru og kunningar- og samskiftistøkni, tøkniligar, verkfrøðiligar og vísindaligar útbúgvingar í ídnaðarlondum og øðrum menningarlondum
- 4.c
Fyri 2030 skal útboðið av góðum lærarum vaksa nógv, m.a. ígjøgnum altjóða samstarv um læraraútbúgving í menningarlondum serstakliga teimum minst mentu londunum og smáoyggja menningarlondum

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 4:

Javnstøða millum kynini
5. mál: Fáa í lag javnstøðu millum kynini og virka fyri, at konufólk og gentur fáa meira mátt og myndugleika

Helvtin av heimsins íbúgvum eru kvinnur. Hóast henda veruleika, fáa tær ikki altíð somu møguleikar at liva og geva sítt íkast á jøvnum føti við menn. Kvinnur hava ikki allastaðni somu rættindi og møguleikar sum menn. Fimta heimsmálið miðar eftir, at allur mismunur og harðskapur móti kvinnum og gentum skal allastaðni steðgast. Kvinnur skulu hava somu rættindi at eiga jørð og hús, at taka lut í politikki, og ikki minst at ráða yvir egnum kroppi, eitt nú at gera av, hvussu nógv børn tær vilja eiga og nær.
Færri barnabrúðrar
Eitt sum vit í verki kunnu gera, at bøta um rættindini hjá kvinnum, er at banna hjúnaløg við børnum. Ein tílík broyting kundi ført við sær, at ungar kvinnur fáa møguleikan at útbúgva seg, og ikki einans at gerast møður. Støðugt fleiri lond seta átøk í verk móti hjúnaløgum við børnum. Parturin av serstakliga ungum brúðrum minkar. Í 1990 vórðu áleið 12% av gentunum í heiminum giftar, áðrenn tær vóru 15 ára gamlar. Hetta var serliga støðan í Afrika og í Asia. Í dag er talið fallið niður á 7%, og fellur skjótast í Norðurafrika. Hetta vísir, at til ber at broyta elligamlar siðir í siðbundnum samfeløgum.
Fleiri kvinnur í politikki
Allastaðni í heiminum eru kvinnur við at fáa størri part og ávirkan í politikki. Í 2006 vóru 17% kvinnur í heimsins parlamentum. Í 2016 var sama talið økt upp í 23%. Tað gongur nakað skjótari at fáa kvinnur uppí politikk í Føroyum, tí í 2015 vórðu 10 kvinnur valdar millum 33 tingfólk.
Leinkja: http://www.un.org/sustainabledevelopment/gender-equality/
Leinkja: https://verdensbedstenyheder.dk/verdensmaal/ligestilling-mellem-koennene/
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 9
- 5.1
Endi verður gjørdur á øllum mismuni, sum kvinnum og gentum um allan heim er fyri
- 5.2
Beint verður fyri øllum harðskapi ímóti kvinnum og gentum bæði alment og privat, tað fevnir eisini um ólógligan menniskjahandil og kynsliga og aðra misnýtslu
- 5.3
Beint verður fyri øllum skaðiligum siðvenjum sum hjúnalagi við børn og tvingsilshjúnaløg og at kvinnur verða umskornar
- 5.4
Ólønt røkt og húsligt arbeiði verður viðurkent og virt við at veita almennar tænastur, undirstøðukervi og sosialan verndarpolitikk og við at virkað verður fyri felags ábyrgd í húsarhaldinum og í húskinum, sum hóskar seg eftir landinum
- 5.5
Kvinnum verður tryggjað full og virkin luttøka og somu møguleikar til leiðslu á øllum stigum, har avgerðir verða tiknar í politikki, búskapi og tí almenna
- 5.6
Tryggjað verður alheimslig atgongd til kyns- og nøringarheilsu og nøringarrættindi, sum semja er um í samsvari við Virkiskrá hjá altjóða ráðstevnu um fólkatal og Beijing virkispallin og endaskjølini frá teirra endurskoðanarráðstevnum
- 5.a
Framdar verða broytingar, sum geva kvinnum somu rættindi til búskaparligt tilfeingi eins væl og atgongd til ognarskap og eftirlit við landi og øðrum ognum, fíggjarligum tænastum, arvi og náttúrutilfeingi í samsvari við altjóða lóggávu
- 5.b
Nýtsla av førleikagevandi tøkni verður ment, serliga kunningar- og samskiftistøkni, fyri at virka fyri at geva kvinnum mátt og myndugleika
- 5.c
Skilagóður politikkur og lóggáva, sum til ber at seta í verk, og sum virkar fyri javnstøðu millum kynini og sum styrkir rættindi og møguleikar hjá øllum kvinnum og gentum á øllum stigi, verða samtykt og styrkt

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 5:

Reint vatn og reinføri
6. mál: Tryggja, at vatn og reinførisviðurskifti eru í lagi og umsitin á burðardyggan hátt

Sætta heimsmálið er, at øll skulu hava reint vatn at drekka. Í gerandisdegnum skulu heilsu- og reinførisviðurskiftini hjá øllum fólkum vera soleiðis, at góð vesi og kloakviðurskifti eru allastaðni.
Reint vatn til øll
Reint vatn er ein av týdningarmestu fortreytum fyri góðari heilsu. Á hesum øki eru framstig gjørd. Meðan tað í 2000 bert vóru 82%, eru tað nú 91% av heimsins íbúgvum, ið hava atgongd til eina betri vatnkeldu.
At vatnkeldan er betri merkir, at fólkini ikki longur skulu ganga til størri vøtn og áir at heinta vatn. Vatnið í teimum størru vøtnunum og áunum er oftast skitið og kann elva til sjúkur. Tí eru tað góð tíðindi, at hesi fólk í staðin hava fingið atgongd til brunnar, vatnpumpur ella ein krana heima við hús.
Atgongd til vesi
Áleið 946 mió. fólk hava ikki møguleika at fara á ves, og noyðast í staðin at fara út á eina mark, í skógin, við síðuna av tokbreytum ella út á opna gøtu. Umframt, at hetta ikki er serliga hugaligt, er hetta eisini við til at spjaða ymiskar sjúkur. Á hesum øki eru eisini framstig. Í 2000 høvdu 59% av heimsins íbúgvum atgongd til vesi. Nú er hetta talið vaksið til 68%.
Betri umsiting av vatni
Sætta heimsmálið snýr seg eisini um, at umsita heimsins vatntilfeingi á ein burðardyggan hátt. Vit skulu duga betur at savna og brúka regnvatn, skilja salt frá sjógvi, viðgera og reinsa spillivatn, og verja og endurreisa náttúruøki, har vatn er. Sambært FAO, ið er matvøru- og landbúnaðarfelagsskapurin hjá ST, veita skógir og vátlendi áleið 75% av vatninum, ið vit nýta í býum, ídnaði og landbúnaði um allan heim.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 8
- 6.1
Fyri 2030 skal fáast rímilig atgongd til trygt drekkivatn til øll fyri rímiligan kostnað um allan heim
- 6.2
Fyri 2030 skal útvegast øllum skikkað og rímilig spillvatnsviðurskifti og reinføri, og beint verður fyri opnum skarnrennum við serligum atliti at tørvinum hjá kvinnum og gentum og teimum, ið illa eru stødd
- 6.3
Fyri 2030 skal drekkivatn verða betri við at minka dálking, beina fyri burturkasti og at minka sum mest av vandamiklum kemiskum evnum og tilfari. Nøgdirnar av óviðgjørdum spillvatni verða skerdar niður í eina helvt, endurnýtsla verður økt nógv og endurnýtsla verður skipað um allan heim
- 6.4
Fyri 2030 verður gagnnýtslan av vatni tvørtur um allar geirar økt, og tryggjað verður burðardygg savning og veiting av drekkivatni fyri at loysa vatntrot og veruliga minka um talið á teimum, sum líða undir vatntroti
- 6.5
Fyri 2030 verða samskipaðar vatntilfeingisumsitingar settar í verk á øllum stigum, eisini ígjøgnum samstarv tvørtur um landamørk, sum hóskiligt er
- 6.6
Fyri 2030 verða vistskipanir, tongdar at vatni, sum fevna um fjøll, skóg, mýrilendi, áir, grundvatnsgoymslu og vøtn vardar og endurbøttar
- 6.a
Fyri 2030 verður altjóða samstarvið víðkað og stuðul latin til at menna dugnaskap í menningarlondum til virksemi og skráir, tongd eru at vatni og reinføri, sum eisini fevna um vatnsavnan, avsalting, vatnnyttu, spillivatnviðgerð og endurnýtslutøkni
- 6.b
Stimbra og styrkja felagsskapir á staðnum at virka fyri, at bøtt verður um vatn- og spillvatnsskipanir
Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál ??:

Burðardygg orka
7. mál: Tryggja, at øll fáa álítandi, burðardygga og tíðarhóskandi orku, sum øll hava ráð til
Sjeynda heimsmálið snýr seg um, at øll skulu hava álítandi, burðardygga og nútímans orku. Tá vit í ríka heimspartinum tosa um burðardygga orku, snýr tað seg oftast um, at vit skulu gevast at brúka kol og olju. Í staðin skulu vit brúka meira grøna orku frá sól, vindi og vatni. Men úti í heimi gera nógv húski enn mat yvir opnum eldi. Tá er avbjóðingin at gevast at brúka osandi pinnabrenni í køkinum, og heldur gera mat á el- ella gasskomfýri.
Síðan 2000 er tann parturin av fólki, sum úti í heimi hava atgongd til gass ella streym í køkinum, øktur 7%. Men samstundis er fólkavøksturin so ógvusligur, at nú eru fleiri fólk enn áður, ið gera mat yvir opnum eldi.
Fleiri fáa atgongd til streym
Hinvegin fáa støðugt fleiri fólk atgongd til streym. Ein orsøk er útbreiðslan av sólsellum, sum eru vorðnar bíligari tey seinastu árini. Saman við LED-perum, ið nýta lítlan streym, hevur hetta givið fólki, sum ikki búgva í stórbýum, ljós um kvøldarnar og næturnar. Børn fáa høvi at gera skúlating um kvøldarnar, og fólk kunnu fylgja við í tíðindunum í útvarpinum ella á snildfonunum, sum eru komnar nógv fram tey síðstu árini, eisini í teimum sera fátøku økjunum.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 5
- 7.1
Fyri 2030 verður tryggjað, at øll fáa álítandi og tíðarhóskandi orkutænastur fyri ein rímiligan kostnað
- 7.2
Fyri 2030 skal parturin av varandi orku í alheimsliga orkublandinum økjast, so tað munar
- 7.3
Fyri 2030 veður ferðin á ábótum í orkueffektiviteti um allan heim tvífaldað
- 7.a
Fyri 2030 skal altjóða samstarvið økjast fyri at lætta um atgongdina til gransking í reinari orku og tøkni, eisini varandi orku, orkueffektivitet og framkomnari og reinari fossil-brennievnistøkni og fyri at virka fyri íløgum í orkuundirstøðukervi og reina orkutøknifrøði
- 7.b
Fyri 2030 skal undirstøðukervið víðkast og tøknin verða dagførd fyri at útvega tíðarhóskandi og burðardyggar orkutænastur í øllum menningarlondum, serstakliga í teimum minst mentu londunum, smáoyggja menningarlondum og menningarlondum, sum ikki sleppa til sjógv, í samsvari við teirra ymisku stuðulsskráir

Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál ??:
- PDFHeimurin mennist, tá ið kvinnur fáa veingir
- PDFPakistan gróðursetir eina milliard av trøum
- PDFAlsamt færri børn fáast við vandamikið arbeiði
- PDFKenja minkar um HIV-smittuvanda
- PDFLandminur hoyra skjótt fortíðini til
- PDFUngdómurin gongur á odda fyri broytingum kring heimin
- PDFKap Verde stendur nú á egnum beinum
- PDFToilettkollvelting í India
- PDFGóð tíðindi hjá hóttum djórasløgum í tropunum
- PDFMeginparturin av heimsins íbúgvum er nøgdur við sín gerandisdag
- PDFKvinnuligir hýruvognsførarar basa fátækradømi í Pakistan

Sømilig arbeiði og búskaparligur vøkstur
8. mál: At virka fyri varandi, inkluderandi og burðardyggum búskaparvøkstri, fullum og lønandi virksemi og sømiligum arbeiði til øll

Um fleiri hundrað milliónir fólk skulu arbeiða seg upp úr ógvusligum fátækadømi, er neyðugt við búskaparligum vøkstri. Málið hjá ST er, at vøksturin skal verða 7% í teimum londunum, har minsta menning hevur verið. Sambært Heimsbankanum verða lívskorini nógv skjótari betri, um vøksturin er 7% árliga. Enn eru vit ikki komin á mál á hesum økinum. Vøksturin í teimum londunum, har minsta menningin hevur verið, var umleið 3,5% árliga frá 2000-2014, og var helst 5,5% í 2017.
Í nógvum menningarlondum er høvuðsvinnan rávørur, sum verða seldar óvirkaðar av landinum. Vøksturin er tí treytaður av prísinum á rávørunum á heimsmarknaðinum. Hetta hevur við sær, at tá prísurin fellur, steðgar vøksturin í hesum londunum. Tó hava nógv av teimum fátøku londunum fleiri ungfolk, ið hava meira lærdóm enn áður. Hetta gevur góðar fortreytir fyri búskapinum.
Búskaparligur vøkstur er tó ikki í sær sjálvum ein trygd fyri, at fólkið í einum landi verður lyft úr fátækadømi. Um ójavnin veksur, kann økta ríkidømið frá vøkstrinum enda hjá nøkrum fáum fólkum, ið eru ógvulig rík frammanundan. Tí er eisini eitt heimsmál samtykt, ið snýr seg um at minka um ójavnan allastaðni í heiminum. Tað er heimsmál nummar tíggju.
Steðga trýstið á náttúruna
Búskaparligi vøksturin setur eisini trýst á tað tilfeingi, sum er í náttúruni. Málið er, at vøksturin skal vera burðardyggur. Hetta merkir eitt nú, at vit skulu gagnnýta tilfeingið betri í samband við nýtslu og framleiðslu. Vit skulu eisini arbeiða fyri at steðga búskaparligum vøkstri, sum kemur av virksemi, ið oyðileggur umhvørvið. Eitt dømi kundi verið, at ongin skógur skal jarðleggjast fyri skjótum búskaparligum vøkstri, men skal í staðin varðveitast og nýtast ár eftir ár.
Sømiligt arbeiði
Ein annar týdningarmikil partur av hesum málinum er, at vit skulu virða rættindi hjá arbeiðstakarum. Tey fátæku skulu ikki bara fáa eitt arbeiði. Við arbeiðnum skulu vera sømiligar og tryggar umstøður. Vit skulu sum tað fyrsta steðga øllum handli við menniskjum, og í síðsta lagi í 2025 skulu øll sløg av barnaarbeiði verða steðgað.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 12
- 8.1
Árligi búskaparvøksturin fyri hvønn íbúgvan skal vera í samsvari við tjóðarligar umstøður og, serliga, í minsta lagi 7 prosent í bruttotjóðarvøkstri árliga í teimum minst framkomnu londunum
- 8.2
Hægri búskaparligt framleidnisstig skal náast við ymisleika, tøkniliga uppstigan og nýhugsan, ikki minst við at leggja seg eftir geirum, sum skapa høg virði og eru arbeiðskrevjandi
- 8.3
Virkað verður fyri menningarfremjandi politikki, ið stuðlar framleiðsluvirksemi, gevur sømilig arbeiðspláss, stimbrar skapanarevni og nýhugsan og virkar fyri at formalisera og fáa mikro-, smáar og miðalstórar fyritøkur at vaksa, millum annað við at tær tær sleppa fram at fíggjarligum tænastuveitingum
- 8.4
Stig fyri stig fram til 2030 at bøta um alheims tilfeingiseffektivitet í nýtslu og framleiðslu og stremba eftir at loysa búskaparligan vøkstur frá umhvørvisoyðingum í samsvari við 10 ára Rammusáttmálan um virkisskráir um burðardygga nýtslu og framleiðslu við ídnaðarlondunum á odda
- 8.5
Fyri 2030 skal vera fult og framleiðandi arbeiði og sømilig størv til allar kvinnur og menn, eisini ung fólk og fólk, ið bera brek, og sama løn skal vera fyri arbeiði, sum hevur sama virði
- 8.6
Fyri 2020 skal tann ungdómur, sum ikki fær arbeiði, ikki fær útbúgving og ikki sleppur í læru minkast í stórum.
- 8.7
Munadygg átøk verða sett í verk beinanvegin til tess at beina fyri tvingsilsarbeiði, nútíðar trælahaldi og menniskjahandli og fyri at tryggja bann ímóti og beina fyri ringasta barnaarbeiði, sum eisini fevnir um at útvega barnahermenn og fyri at beina fyri baranaarbeiði í øllum líki fyri 2025.
- 8.8
Arbeiðstakaranna rættindi skulu verjast, og virkað verður fyri einum tryggum og støðugum arbeiðsumhvørvi fyri allar arbeiðstakarar, eisini gestaarbeiðarar, serliga kvinnuligar gestaarbeiðarar og tey, sum virka undir ótryggum arbeiðskorum
- 8.9
Fyri 2030 skal politikkur orðast og fremjast í verki, sum skapar burðardygga ferðafólkavinnu, sum skapar arbeiðspláss og virkar fyri at fáa mentan og vørur á staðnum fram.
- 8.10
Styrkja førleikan hjá innlendis fíggjarstovnum at virka fyri og gera atgongdina til bankar, tryggingar og fíggjartænastur betri
- 8.a
Hjálp knýtt at handli til menningarlondini skal vaksa, serliga til tey minst mentu londini, millum annað ígjøgnum tann Styrkta samskipaða karmin um handilstongda tøknifrøðiliga hjálp til tey minst mentu londini
- 8.b
Fyri 2020 skal ein alheims virkisskrá verða ment og sett í verk fyri at fáa ung í arbeiði, og Alheims arbeiðssáttmálin hjá Altjóða arbeiðsfelagsskapinum (ILO) verður framdur í verki


Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 8:
- PDFPakistan gróðursetir eina milliard av trøum
- PDFAlsamt færri børn fáast við vandamikið arbeiði
- PDFKap Verde stendur nú á egnum beinum
- PDFGóð tíðindi hjá hóttum djórasløgum í tropunum
- PDFKvinnuligir hýruvognsførarar basa fátækradømi í Pakistan
- PDFAlt fleiri rørslutarnað gerast sjálvbjargin í Gana
- PDFAlnótin røkkur út til tey allar fátækastu

Vinna, nýskapan og undirstøðukervi
9. mál: Byggja varandi undirstøðukervi, virka fyri inkluderandi og burðardyggari ídnaðarmenning og eggja til nýhugsan

Níggjunda heimsmálið snýr seg um at skipa samfelagið á besta hátt. Vit skulu hava vegir, jarnbreytir og havnir, so vit kunnu keypa og selja úr øllum londum í heiminum, heldur enn bara hjá okkum sjálvum og í grannalondum. Vit skulu finna nýggjar og betri arbeiðshættir. Virki og fyritøkur skulu arbeiða meira burðardygt, og vit skulu gagnnýta heimsins tilfeingi bæði effektivt og umhvørvisvinarligt.
Menningarlondini skulu verða ídnaðarlond
Eitt av týdningarmestu undirmálunum er, at vit skulu ídnaðargera tey londini, har minsta menning hevur verið. Tað vil siga, at ídnaðurin skal verða ein størri partur av samlaða búskapinum í landinum, serliga í mun til landbúnað og námsvinnu. Fyrimunurin er, at menningarlondini á tann hátt kunnu skapa fleiri arbeiðspláss og varðveita ein størri part av virðisøkingini í landinum, heldur enn at selja rávørurnar til onnur lond.
Internet til øll
Búskapur er í dag meira enn rávørur og framleiðsla á virkjum. Fleiri av heimsins størstu feløgum fáast í dag við vitan og upplýsing, sum verða seld eins og vøra. Internetið er í dag bæði eitt søluamboð og ein hornasteinur í góðari útbúgving. Fyrr var útbreiðslan av telefonini og internetinum sein í menningarlondunum, men við nýggjari fartelefontøkni eru samskiftismøguleikar munandi betri. 95% av heimsins íbúgvunum búgva nú í økjum, sum hava tráðleyst telefonsamband. Stórur partur av hesum er enn bara heilt einfalt fartelefonnet, uttan møguleika fyri internetsambandi. Færri enn ein triðingur av heimsins íbúgvum liva í økjum við farneti (3G). Níggjunda heimsmálið miðar ímóti, at øll fólk í teimum londum, har minsta menningin hevur verið, skulu hava internet fyri ein rímuligan prís áðrenn 2020.
Arbeið við heimsmálinum
Undirmál 8
- 9.1
Bygd verða dygdargóð, álítandi, burðardygg og sterk undirstøðukervi, eisini økis- og undirstøðukervi tvørtur um mørk, fyri at stuðla búskaparligari menning og menniskjaligum trivnaði við denti á skilagóða og rímiliga atgongd fyri øll
- 9.2
Virkað verður fyri inkluderandi og burðardyggari ídnaðargerð og at hækka partin hjá ídnaðinum við arbeiðsplássum og bruttofaktorinntøku fyri 2030 í stórum í samljóði við umstøðurnar í landinum. Í teimum minst mentu londunum skal parturin tvífaldast.
- 9.3
Virkað verður fyri, at smáar og millumstórar fyritøkur sleppa fram at fíggjartænastum, og at møguleikarnir at fáa lán batna, serliga í menningarlondum, og at tær verða betur flættaðar inn í virðisketur og marknaðir.
- 9.4
Fyri 2030 skal undirstøðukervið og eftirmonteringídnaðurin dagførast fyri at gera alt burðardygt við uppaftur effektivari tilfeingisnýtslu og meiri nýtslu av reinari og umhvørvisvinaligari tøkni og ídnaðarligum tilgongdum. Øll lond skulu virka í samsvari við ta orku og teir førleikar, tey hava.
- 9.5
Vísindalig gransking skal vaksa, og tøkniligu førleikarnar í ídnaðargeiranum í øllum londum, serstakliga í menningarlondunum, skulu dagførast við millum annað at stimbra nýskapan fyri 2030. Talið á teimum, ið arbeiða við gransking og menning fyri hvørja millión íbúgvar skal vaksa munandi, og eisini peningurin, ið alment og privat verður brúktur til gransking og menning
- 9.a
At lætta um at byggja burðardygg og sterk infrakervi í menningarlondum við at økja fíggjarligan, tøknifrøðiligan og tøkniligan stuðul til lond í Afrika, til tey minst mentu londini, til menningarlond, sum ikki sleppa til sjógv, og til smá oyggjalond undir menning.
- 9.b
Stuðla heimligari tøknifrøðiligari menning, gransking og nýskapan í menningarlondum, millum annað við at tryggja eitt stimbrandi politiskt umhvørvi fyri millum annað ídnaðarligt fjølbroytni og virðisøking á vørur
- 9.c
Atgongdin til kunningar- og samskiftistøkni skal vaksa munandi, og strembað verður eftir at útvega øllum atgongd til internet um allan heim fyri rímiligan kostnað - í teimum minst mentu londunum fyri 2020
Heimsins bestu tíðindi
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018.
Hesar greinar umrøða Heimsmál 9:
Borðið runt
Hesin strukturur riggar væl til orðaskifti og til at afturíaftur eitt evni, sum limirnir í bólkinum hava fingið vitan um.
Næmingarnir sita við borð í bólki 3-4 saman. Hvør bólkur fær útflyggjað eitt pappírs ark (gott við stórum t.d. A3)
Stig 1: lærarin gevur eina uppgávu, sum hevur fleiri svar, t.d.
Stig 2: toymislimirnir skriva sítt íkast (svar) og so fer arkið víðari til tann næsta til komið er runt.
Lærarin kann seta tíð á, t.d. hvussu nógv svar koma áðrenn ein minuttur er gingin
Dupultsirklar
Riggar væl, tá ið eitt evni skal viðgerast og til orðaskifti, repetitión, reflektión og at bera vitan víðari til onnur
- Næmingarnir verða býttir í tveir ringar, ein innanfyri og ein uttanfyri. Næmingarnir venda andlitini móti hvørjum øðrum
- Lærarin gevru eina uppgávu og ásetur tíðina, sum skal verða brúkt
- Tey, sum standa yvirav hvørjum øðrum skifta orð í ásettu tíðin í mun til hvussu uppgávan ljóðar
- Tá ið liðugt er, biður lærarin næmingarnar takka fyri prátið og nú snarar annar ringurin til høgru og nú standa øll yvirfyri einum nýggjum næmingi
- Lærarin setur ein nýggjan spurning og soleiðis verður hildið fram til
Duett-lesing
Duettlesing er ein góður øðrvísi máti at lesa ein tekst í gjøgnum.
- Næmingarnir fáa ein tekst frá lærararnum og fáa t.d. at vita at teir skulu lesa aðruhvørja linju.
- Ella at hvør næmingur lesur millum tvey punktum.
- Ein møguleiki er eisini, at triðju hvørja reglu skulu næmingarnir lesa í senn.
Ein fyri øll
Endamálið við hesum strukturinum er at næmingarnir gera sítt besta at tryggja, at øll í toyminum eru við. Struktururin er lættur at nýta, tí at tað altíð er eitt sindur spennandi, hvør tað er, sum skal svara og tað gevur orku og arbeiðsgleði.
- Næmingarnir geva sær sjálvum nummar frá 1 til 4
- Lærarin setur ein spurning ella uppgávu og gevur umhugsunartíð
- Næmingarnir tosa saman og hjálpa hvørjum øðrum og tryggja sær, at øll kenna svarið
- Lærarin velur ein bólk/toymi, sigur eitt nummar. Næmingurin, sum hevur hetta nummarið skal svara vegna toymið/bólkin
- Næmingar í øðrum bólkum við sama nummari leggja afturat.
Ekspert-puslispæl
Hesin strukturin fevnir um alla prosessina frá at ogna sær vitan, viðgera vitanina og at leggja hana fram fyri øðrum. Hon riggar væl at nýta, tá ið farast skal í gjøgnum rúgvusmikið lesitilfar - ella tá ið nógvar ymiskar uppgávur skulu verða gjøgnumgingnar
- Vald verða fýra ymisk heimsmál, sum flokkurin skal arbeiða við. Næmingarnir eru í bólkum - fýra saman. Hvør av hesum fær hvør sítt evni at arbeiða við, við øðrum orðum, at eingin hevur tað saman.
- Bólkalimirnir fara nú frá hvørjum øðrum og hittast í “serfrøðingatoymum” við limum úr hinum bólkunum, sum hava sama evni, sum teir.
- Nú verður arbeitt saman í “serfrøðingatoymum” at ogna sær vitan - og her kunnu t.d. spurningar verða nýttir
- Tá ið limirnir í serfrøðingabólkunum hava ognað sær vitanina, hjálpa teir hvørjum øðrum at fyrireika eina framløgu av evninum
- Øll venda aftur til teirra upprunaliga toymi, har teir leggja fram við at nýta strukturin “orðið runt”
- Næmingarnir arbeiða víðari útfrá nýggju felags vitanini.
Flashcard-spæl
At nýta at taka aftur í aftur eitt evni upp á ein stuttligan hátt
Fyrireiking: Næmingarnir skulu vera tveir og tveir og hvørt pari fær nøkur kort við spurningum á aðrari síðuni og svarum á hinari. Ein næmingur spyr og hin skal svara
- Tann, ið spyr situr við kortunum og spyr fyrsta spurningin, vísir hann fram (svarið stendur á hinari síðuni)
- Um næmingur svarar rætt, vinnur hann kortið og tann, ið spyr rósar honum. Tað skal vera oyslað við yvirdrignum rósi og rósið skal varierast frá spurningi til spurning. Um næmingurin ikki kann svara, verður rætta svarið lisið upp og so verður kortið lagt niðast í bunkan
- Hildið verður fram til næmingurin hevur vunnið øll kortini.
- Leiklutirnir verða skiftir um
Flipover-stafet
Flipover-stafet er ein stuttlig og øðrvísi CL háttur, sum bæði inniheldur endurtøku, fysiskan aktivitet og hugflog
Sett verða upp Flip-over ørk á veggin í flokkinum, eitt til hvønn bólkin og pláss skal vera fyri at hvør bólkur hevur pláss til at stilla seg í rað uml. tveir metrar burtur frá.
A: Uppgávan er at minnast so nógv sum til ber frá tí evninum, sum júst hevur verið arbeitt í gjøgnum
B: CL-hátturin kann eisini verða nýttur til hugarok
- Fremsti næmingurin í hvørjum raði hevur ein spritt penn
- Tá ið lærarin gevur boð, skundar næmingurin sær yvir til Flip-over arkið og skrivar tað týdningarmesta, sum hann/hon kann koma í tankar um (ella uppskot til hugarok)
- Síðani rennur næmingrin aftur til raðið og gevur pennin til tann næsta í køini sum skundar sær av stað…
- Hildið verður fram til bólkurin hevur skrivað alt tað, sum tey minnast upp á pappírið
- Loyvt er at nýta súmbol, pílar osfr.
Umframt til hugarok, kann hesin CL verða nýttur til uppsummering og afturíafturtøku repititión av øllum sløgum av vitan.
Av tí at tað skal verða skrivað skjótt, verður tað, sum skrivað verður, ikki so snøgt. Men av tí at fokusið og intensiteturin er høgur kemur væl burtur úr. CL hátturin ljóðar kanska eitt sindur fjasutur, men tey góðu kognitivu, fysisku og emotionellu elementini gera at tað mesta kemur við - lítið verður gloymt.
Ikki kapping: Umráðandi er at gera sær greitt, at hóast CL hátturin hevur orðið “stafett” í sær, so snýr tað seg ikki um eina kapping - tað snýr seg ikki um, at ein bólkur skal vinna á einum øðrum. Royndirnar eru, at næmingarnir kenna seg at kappast við seg sjálvan um at minnast so nógv sum gjørligt og tað er tað stuttliga.
Fyri at tryggja, at allir næmingarnir ava fingið alt við royna CL-háttin: stand og být ella trý til te
Leiklutalesing
Hesin CL háttur kann verað nýttur at lesa tekstir í øllum lærugreinum. Luttakararnir verða hjálptir í gjøgnum tekstin - eisini um talan er um torføran tekst - soleiðis ata øll betri skilja og minnast tað, sum tey lesa
Lærarin býtur tekstin upp í fýra partar - ella so nógvar partar, sum tað eru næmingar í bólkinum.
- Leikluturin “Upplesarin” lesur fyrsta brot hart upp fyri hinum
- Leikluturinin “Endurgevarin” endurgevur í stuttum tað týdningarmesta í innihaldinum
- Leikluturin “Yvirskriftameistarin” finnur eina yvirskrift, sum hóskar til brotið - og tað skal onkur skriva niður
- Leikluturin “Samanhangsmeistarin greiður frá samanhanginum millum tað, sum higartil er komið fram við tað, sum hann/hon forútsær nú fer at koma - ella í hvussu er skal roynt at vera komið við einum boði
- Leiklutirnir verða skiftir við urinum og so verður farið at lesa næsta brot
Orðið runt
Einfaldur CL- háttur, sum kann nýtast til alt - frá afturíafturtøku til hugarok og eftirmeting
- Lærarin ásetur eitt evni ella eina uppgávu, har nógv ymisk svar eru.
- Toymislimirnir geva svar eftir avtalaðari røð.
Spyr og být
Fyrireiking: Lærarin ger spurningar og skrivar á teir á kort/ seðil. Um ætlanin er at nýta kortini fleiri ferð, kunnu tey verða plastað.
Tað skulu vera líka nógv kort, sum tað eru næmingar í klassanum. Næmingarnir ganga runt millum hvønn annan og finna onkran at spyrja svara
Hesin háttur riggar væl til at fáa nýggja vitan til at sita fasta, til at greiða øðrum frá ella bara at nýta nýggjar førleikar
Forberedelse: Hver elev har et kort med et spørgsmål på. Alle spørgsmål er forskellige.
- Stig 1: Næmingarnir fáa hvør sítt kort og finna ein næming at spyrja
- Stig 2: Næmingur A spyr sín spurning
- Stig 3: Næmingur B svarar
- Stig 4: Um svarið er rætt, skal A rósa B. Um ikki skal A rósa B
- Stig 5: Næmingarnir skifta um leiklut
- Stig 6: Næmingarnir skifta kort
- Stig 7: Næmingarnir siga pent farvæl og leita eftir nýggjum at spyrja .. trin 2.
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















Cooperative Learning strukturar
| Struktur | Struktur | Team building | Class building | Vitan og førleikar | Tanka-førleikar | Vitanar-umbýti | Sam-skiftis-førleiki | K= Klasse |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cooperative Learning | T=team | |||||||
| http://crassus.dk/cl/ | P=par | |||||||
| x7 | x3 | 30 | 34 | x8 | 43 | |||
| Vitja vísmann | Besøg en vismand | x | x | x | x | K | ||
| I denne struktur er der mulighed for at lære af dem, der ved mest, eller som har nogle interessante holdninger eller synsvinkler. | ||||||||
| Trin 1: Læreren udpeger vismænd, der har viden eller holdninger, som resten af klassen kan have glæde af at høre. | ||||||||
| Trin 2: Vismændene spreder sig i klassen. | ||||||||
| Trin 3: Team-medlemmer fra hvert team spreder sig og går til hver sin vismand. | ||||||||
| Trin 4: Vismændene deler deres viden eller holdninger. | ||||||||
| Trin 5: Teammedlemmer og vismænd går tilbage til deres oprindelige teams, hvor den nye viden sammenlignes og drøftes. | ||||||||
| Borðið runt | Hesin strukturur riggar væl til orðaskifti og til at afturíaftur eitt evni, sum limirnir í bólkinum hava fingið vitan um. | x | x | x | x | T | ||
| Bordet rundt | ||||||||
| Næmingarnir sita við borð í bólki 3-4 saman. Hvør bólkur fær útflyggjað eitt pappírs ark (gott við stórum t.d. A3) | ||||||||
| Stig 1: lærarin gevur eina uppgávu, sum hevur fleiri svar, t.d. | ||||||||
| Stig 2: toymislimirnir skriva sítt íkast (svar) og so fer arkið víðari til tann næsta til komið er runt. | ||||||||
| Lærarin kann seta tíð á, t.d. hvussu nógv svar koma áðrenn ein minuttur er gingin | ||||||||
| Chefur og skrivari | 03 Chef og sekretær | x | x | P | ||||
| I denne struktur er eleverne i hvert par på skift chef og sekretær, mens de arbejder med at indføre forskellige procedurer. Chefen forklarer, hvordan opgaven eller problemet skal løses, men det er sekretæren, der gør det. | ||||||||
| Trin 1: Chefen giver sekretæren trin-for-trin instruktioner om, hvordan opgaven/problemet skal løses. | ||||||||
| Trin 2: Sekretæren nedskriver chefens løsning, eller udfører hans instruktion trin-for-trin. | ||||||||
| Trin 3: Hvis chefen giver instruktioner, der fører til løsning af opgaven, roser sekretæren ham. Ellers hjælper sekretæren med at få løst opgaven og roser derefter chefen. | ||||||||
| Trin 4: De to partnere bytter roller ved løsningen af den næste opgave. | ||||||||
| Dupultsirklar | Riggar væl, tá ið eitt evni skal viðgerast og til orðaskifti. | x | x | x | x | x | K | |
| Dobbeltcirkler | Riggar væl til repetitión, reflektión og at bera vitan víðari til onnur | |||||||
| Stig 1: Næmingarnir verða býttir í tveir ringar, ein innanfyri og ein uttanfyri. Næmingarnir venda andlitini móti hvørjum øðrum | ||||||||
| Stig 2: Lærarin gevru eina uppgávu og ásetur tíðina, sum skal verða brúkt | ||||||||
| Stig 3: Tey, sum standa yvirav hvørjum øðrum skifta orð í ásettu tíðin í mun til hvussu uppgávan ljóðar | ||||||||
| Stig 4: Tá ið liðugt er, biður lærarin næmingarnar takka fyri prátið og nú snarar annar ringurin til høgru og nú standa øll yvirfyri einum nýggjum næmingi | ||||||||
| Stig 5: Lærarin setur ein nýggjan spurning og soleiðis verður hildið fram til | ||||||||
| Duet-lesing | Duetlesing er ein góður øðrvísi máti at lesa ein tekst í gjøgnum. | x | x | K/P | ||||
| Duet-læsning | Næmingarnir fáa ein tekst frá lærararnum og fáa t.d. at vita at teir skulu lesa aðruhvørja linju. Ella at hvør næmingur lesur millum tvey punktum. Ein møguleiki er eisini, at triðju hvørja reglu skulu næmingarnir lesa í senn. | |||||||
| Ekspert-puslispæl | 06 Ekspert-puslispæl | x | x | x | x | x | K/T | |
| Hesin strukturin fevnir um alla prosessina frá at ogna sær vitan, viðgera vitanina og at leggja hana fram fyri øðrum. Hon riggar væl at nýta, tá ið farast skal í gjøgnum rúgvusmikið lesitilfar - ella tá ið nógvar ymiskar uppgávur skulu verða gjøgnumgingnar | ||||||||
| Stig 1: Vald verða fýra ymisk heimsmál, sum flokkurin skal arbeiða við. Næmingarnir eru í bólkum - fýra saman. Hvør av hesum fær hvør sítt evni at arbeiða við, við øðrum orðum, at eingin hevur tað saman. | ||||||||
| Stig 2: Bólkalimirnir fara nú frá hvørjum øðrum og hittast í “serfrøðingatoymum” við limum úr hinum bólkunum, sum hava sama evni, sum teir. | ||||||||
| Stig 3: Nú verður arbeitt saman í “serfrøðingatoymum” at ogna sær vitan - og her kunnu t.d. spurningar verða nýttir | ||||||||
| Stig 4: Tá ið limirnir í serfrøðingabólkunum hava ognað sær vitanina, hjálpa teir hvørjum øðrum at fyrireika eina framløgu av evninum | ||||||||
| Stig 5: Øll venda aftur til teirra upprunaliga toymi, har teir leggja fram við at nýta strukturin “orðið runt” | ||||||||
| Stig 6 Næmingarnir arbeiða víðari útfrá nýggju felags vitanini. | ||||||||
| Ein fyri øll | Ein fyri øll | x | x | x | x | T | ||
| Endamálið við hesum strukturinum er at næmingarnir gera sítt besta at tryggja, at øll í toyminum eru við. Struktururin er lættur at nýta, tí at tað altíð er eitt sindur spennandi, hvør tað er, sum skal svara og tað gevur orku og arbeiðsgleði. | ||||||||
| Stig 1: Næmingarnir geva sær sjálvum nummar frá 1 til 4 | ||||||||
| Stig 2: Lærarin setur ein spurning ella uppgávu og gevur umhugsunartíð | ||||||||
| Stig 3: Næmingarnir tosa saman og hjálpa hvørjum øðrum og tryggja sær, at øll kenna svarið | ||||||||
| Stig 4: Lærarin velur ein bólk/toymi, sigur eitt nummar. Næmingurin, sum hevur hetta nummarið skal svara vegna toymið/bólkin | ||||||||
| Stig 5: Næmingar í øðrum bólkum við sama nummari leggja afturat. | ||||||||
| Fanga ein makkara | 8 Fang en makker | x | x | x | x | x | K | |
| I denne struktur kan eleverne på en nem og hurtig måde mødes med medlemmer af andre teams og udveksle tanker og ideer. Det giver en herlig afbrydelse i stillesiddende arbejde. | ||||||||
| Trin 1: Læreren siger: "Fang en makker!" | ||||||||
| Trin 2: Teammedlemmer rejser sig, rækker en hånd i vejret - og fanger et medlem fra et andet team. | ||||||||
| Trin 3: Læreren stiller spørgsmål - og giver eventuelt nogle sekunders tænketid. | ||||||||
| Trin 4: Partnerne drøfter spørgsmålet. | ||||||||
| Finn mín regul | Find min regel | x | x | T | ||||
| Flashcard-spæl | 10 Flashcard-spæl | F91D3B7D61 | x | x | P | |||
| At nýta at taka aftur í aftur eitt evni upp á ein stuttligan hátt | ||||||||
| Fyrireiking: Næmingarnir skulu vera tveir og tveir og hvørt pari fær nøkur kort við spurningum á aðrari síðuni og svarum á hinari. Ein næmingur spyr og hin skal svara | ||||||||
| Stig 1: Tann, ið spyr situr við kortunum og spyr fyrsta spurningin, vísir hann fram (svarið stendur á hinari síðuni) | ||||||||
| Stig 2: Um næmingur svarar rætt, vinnur hann kortið og tann, ið spyr rósar honum. Tað skal vera oyslað við yvirdrignum rósi og rósið skal varierast frá spurningi til spurning. Um næmingurin ikki kann svara, verður rætta svarið lisið upp og so verður kortið lagt niðast í bunkan | ||||||||
| Stig 3: Hildið verður fram til næmingurin hevur vunnið øll kortini. | ||||||||
| Stig 4: Leiklutirnir verða skiftir um | ||||||||
| Flipover stafett | Flipover-stafet | x | x | x | x | T | ||
| Gev ein - fá ein | Giv en - få en | x | x | x | x | K | ||
| Krókar | Hjørner | x | x | x | K | |||
| Minnislepar | Huskesedler | x | x | x | x | T | ||
| Karrusel-feedback | Karrusel-feedback | x | x | x | K/T | |||
| Lurta-tekin-skriva | Lyt-tegn-skriv | x | x | T | ||||
| Mix og Match | Mix og Match | x | x | x | K | |||
| Mix-par-svar | Mix-par-svar | x | x | x | x | x | K | |
| Møti á miðjuni | Møde på midten | x | x | x | T | |||
| Orðið runt | 20 Ordet rundt | x | x | x | x | x | T | |
| Einfaldur strukturur, sum kann nýtast til alt frá afturíafturtøku til hugarok og eftirmeting | ||||||||
| Stig 1: Lærarin ásetur eitt evni ella eina uppgávu, har nógv ymisk svar eru. | ||||||||
| Stig 2: Toymislimirnir geva svar eftir avtalaðari røð. | ||||||||
| Par-coach | Par-coach | x | x | P | ||||
| Par upp á tið | Par på tid | x | x | x | x | P | ||
| Par-sammeting | Par-sammenligning | x | x | x | T | |||
| Par-tjekk | Par-tjek | x | x | x | T | |||
| Partnere | Partnere | x | x | x | x | K/T | ||
| Ping-pong-par | Ping-pong-par | x | x | x | P | |||
| ping-pong-pennur | ping-pong-pen | x | x | x | P | |||
| Spyr og být | Quiz og byt | x | x | x | x | K | ||
| 28 Quiz og byt | ||||||||
| Lærarin ger spurningar og skrivar á teir á eitt kort. Tað skulu vera líka nógv kort, sum tað eru næmingar í klassanum. Næmi | ||||||||
| Denne struktur kan få gang i selv de mest generte og tilbageholdende. Eleverne bevæger sig rundt imellem hinanden og svarer på spørgsmål med forskellige partnere. Strukturen er velegnet - både når man skal øve sig i at huske / forklare sin viden - og når der skal øves færdigheder | ||||||||
| Forberedelse: Hver elev har et kort med et spørgsmål på. Alle spørgsmål er forskellige. | ||||||||
| Stig 1: Næmingarnir fáa hvør sítt kort og finna ein næming at spyrja | ||||||||
| Stig 2: Næmingur A spyr sín spurning | ||||||||
| Stig 3: Næmingur B svarar | ||||||||
| Stig 4: Um svarið er rætt, skal A rósa B. Um ikki skal A rósa B | ||||||||
| Stig 5: Næmingarnir skifta um leiklut | ||||||||
| Stig 6: Næmingarnir skifta kort | ||||||||
| Stig 7: Næmingarnir siga pent farvæl og leita eftir nýggjum at spyrja .. trin 2. | ||||||||
| Ferð fyri ein | Rejse for én | x | x | K/T | ||||
| Resumé-pas | Resumé-pas | x | x | x | T | |||
| Rollebrainstorming | Rollebrainstorming | x | x | x | T | |||
| Leiklutalesing | Hesin CL háttur kann verað nýttur at lesa tekstir í øllum lærugreinum. Luttakararnir verða hjálptir í gjøgnum tekstin - eisini um talan er um torføran tekst - soleiðis ata øll betri skilja og minnast tað, sum tey lesa | x | x | x | x | T | ||
| Lærarin býtur tekstin upp í fýra partar - ella so nógvar partar, sum tað eru næmingar í bólkinum | ||||||||
| 1: Leikluturin “Upplesarin” lesur fyrsta brot hart upp fyri hinum | ||||||||
| 2: Leikluturinin “Endurgevarin” endurgevur í stuttum tað týdningarmesta í innihaldinum | ||||||||
| 3: Leikluturin “Yvirskriftameistarin” finnur eina yvirskrift, sum hóskar til brotið - og tað skal onkur skriva niður | ||||||||
| 4: Leikluturin “Samanhangsmeistarin greiður frá samanhanginum millum tað, sum higartil er komið fram við tað, sum hann/hon forútsær nú fer at koma - ella í hvussu er skal roynt at vera komið við einum boði | ||||||||
| 5: Leiklutirnir verða skiftir við urinum og so verður farið at lesa næsta brot | ||||||||
| Samstundis skrivitúrur | Samtidig skrivetur | x | x | x | x | x | T | |
| Sorteringsspæl | Sorteringsspil | x | T | |||||
| Stand og být | Stå og del | x | x | K | ||||
| Svar-bazar | Svar-bazar | x | x | x | K | |||
| Team-erklæring | Team-erklæring | x | x | T | ||||
| Team-interview | Team-interview | x | x | x | x | T | ||
| Team-ordspin | Team-ordspin | x | x | x | x | T | ||
| Team-par-solo | Team-par-solo | x | x | x | x | T | ||
| Team-rokade | Team-rokade | x | x | x | x | x | K/T | |
| Tre til te | Tre til te | x | x | x | K | |||
| Tre-trins-interview | Tre-trins-interview | x | x | x | x | T | ||
| Tænk-par-del | Tænk-par-del | x | x | T | ||||
| Vælg fra viften | Vælg fra viften | x | x | x | x | T | ||
| Værdi-linje | Værdi-linje | x | x | x | K |
David Attenborough um veðurlagsbroytingar

Sir David Attenborough (f. 1926) er kendur bretskur sjónvarpsmaður, sum alt lívið hevur varpað ljós á djóralív og umhvørvi. Hann hevur verið programleiðari í BBC, hevur gjørt hópin av sendingum og filmum, fingið nógvar kendar virðislønir og fekk heiðurin at verða kallaður Sir í 1985. Sir David Attenborough er eisini við í filminum Grindahvalur, sum er eitt samstarv millum føroysk og útlendsk djóra- og umhvørvisverndarfólk. Filmurin er við í evninum Dýrið bløðir á Snar.
Á ST veðurlagsráðstevnuni, COP24, sum varð hildin í Katowice í Póllandi fyri jól í 2018, bar Sir David Attenborough fram røðu um størstu hóttan í fleiri túsund ár.
Her er røðan hjá Sir David Attenborough á skrift
Her er stuttfilmurin, The People’s Seat, sum Sir David Attenborough byggir røðuna á
Eitt aktiv í undirvísingini

Sámal Matras Kristiansen, sum er samfelagsfrøðingur og ritstjóri í Námi, heldur, at tey seytjan heimsmálini hjá ST kunnu í fyrstu syftu tykjast fremmand og óviðkomandi.
Men kava vit niður í rúgvusmiklu undirmálini, sæst, at tað eru nógv øki, har Føroyar mugu standa til svars, heldur Sámal.
Hóast Føroyar eru eitt sera ríkt land, eru framvegis nógv øki, ið hava fingið lága raðfesting av myndugleikum, granskarum og undirvísingarverkinum, metir Sámal, sum sigur, at dygdin við heimsmálunum er, at tey lýsa upp nakrar samfelagsligar blindvinklar, ið vit eiga at seta meiri fokus á.
Burðardygd eigur ikki at síggjast sum eitt fagnaðarorð, men sum ein øðrvísi eygleiðingarháttur, ið gevur undirvísingini øðrvísi innlit.
Úr rúgvuni nevnir Sámal umhvørvisvernd, lendisskipanir, endurnýtslu og ferðavinnu.
Men eisini eru heimsmál, ið nærum eru fullkomiliga rokkin, til dømis at basa avgjørdum fátækadømi. Hóast hetta eru framvegis nøkur undirmál, ið eru svikalig, m.a. viðvíkjandi bústaðar- og fíggingarmøguleikum til øll, sigur Sámal.
Undirvísingargongdir
Undirvísingargongd til Fólkaskúlan
* Hendan undirvísingargongd kann eisini nýtast á c-stigi á miðnámi.
Undirvísingartíðin í smáu fakunum í fólkaskúlanum er rættiliga knøpp, so tí ber til at arbeiða við heimsmálunum gjøgnum tveir tímar.
1. tími: Webquest í matrixbólkum*. Nýt snar.fo/heimsmál sum útgangsstøði.
- ½ tími: bólkaarbeiði í raðarbólkum (A, B, C)
- ½ tími: framløga í teigabólkum (1, 2, 3)
2. tími: Kanning og tulking av tølum
- ½ tími: setið upp tøl í linju- ella stabbamyndir
- ½ skrivið tríggjar niðurstøður um tølini
* Webquest (Net-rannsóknarferð) snýr seg um at loysa eina givna uppgávu við nýtslu av Internetinum. Matrixbólkur snýr seg um at raðarbólkar fyrireika framløguna, meðan teigabólkar móttaka framløguna. Sostatt fáa allir næmingar innlit í øll evni,
1. tími: Webquest í matrixbólkum
Næmingarnir verða býttir í 12 bólkar, gjarna eftir kyni ella næmingatypu.
| 1 | 2 | 3 | |
|---|---|---|---|
| A | Jeffri Katrin Rói | Árni Dorit Marjun | Tóri Gunvá |
| B | Sámal Karina Solveig | Maria Heini | Sólvá Hendrik |
| C | Lis Sigfríður Trygv | Sigrid Gundur | Wenche Eyðun |
Veljast kann millum øll 17 heimsmálini, men viðmælt verður at halda seg til okkurt av teimum 6 útvaldu evnunum, tí tey hava mest góðs í einum føroyskum samanhangi. Hesi eru:
| 5) Javnstøða millum kynini |
|---|
| 7) Burðardygg orka |
| 8) Sømilig arbeiði og búskaparligur vøkstur |
| 10) Minka um ójavna |
| 12) Ábyrgdarfull nýtsla og framleiðsla |
| 14) Lívið í havinum |
Sostatt fara næmingar í A1, A2 og A3 í raðarbólk A. Raðarbólkar skipast B og C á sama hátt.
Dømi um raðarbólkaevni til fyrsta blokk:
- A: Raðfest fimm tey týdningarmestu viðurskiftini í heimsmálinum. Greið frá hvat tey merkja: “5 Javnstøða millum kynini”
- B Raðfest fimm tey týdningarmestu viðurskiftini í heimsmálinum. Greið frá hvat tey merkja: “7 Burðardygg orka”
- C: Raðfest fimm tey týdningarmestu viðurskiftini í heimsmálinum. Greið frá hvat tey merkja: “10 Minka um ójavna”
Tá ½ tími er farin, fara næmingarnir í teigabólkar (1A, 1B, 1C eru ein teigabólkur) at greiða frá sínum evnum. Í mesta lagi 10 min. fyri hvørt evni.
(Meiri kann lesast um matrixbólkar á "Matrixgrupper - Fleksibel Lærting Marselisborg Gymnasium")
| Dømi: - Jeffri, Katrin og Rói (A1) fingu uppgávuna at kanna Heimsmál 5. Sámal, Karina og Solveig (B1) fingu uppgávuna at kanna Heimsmál 7. Lis, Sigfríður og Trygvi (C1) fingu uppgávuna at kanna Heimsmál 10. Bólkarnir fáa í mesta lagi ½ tíma til hetta. - Síðani fara allir hesir níggju næmingarnir (A1+B1+C1) saman í ein stóran teigabólk. Fyrst leggja Jeffri Katrin og Rói fram um Heimsmál 5. Síðani leggja Sámal, Karina og Solveig fram um Heimsmál 7. At enda leggja Lis, Sigfríður og Trygvi fram um Heimsmál 10. Hvør bólkur fær í mesta lagi 10 minuttir til sína framløgu. Úrslitið er, at allir næmingar hava lært um øll hesi trý málini, eins og at allir næmingar bæði hava kannað og greitt frá. |
|---|
2. tími: Kanning og tulking av tølum
Annar tími snýr seg um at kanna útvaldar trupulleikar innan ymisku økini. Niðanfyri liggja seks tabellir við tølum, ið hava við evnið at gera. Tølini kunnu eisini fáast í Excel-formati, so til ber at gera stabbamyndir í Excel heldur enn við hond.
5) Javnstøða millum kynini
| Gjørdi tú nakað húsligt arbeiði heima seinastu 7 dagarnar? | ||
|---|---|---|
| Mannfólk | Konufólk | |
| Nei | 4241 | 1250 |
| Ja, færri enn 5 tímar | 7242 | 3105 |
| Ja, 5 til 14 tímar | 5917 | 6095 |
| Ja, 15 til 29 tímar | 1533 | 4398 |
| Ja, 30 tímar ella meir | 794 | 3390 |
Manntal 2011
7) Burðardygg orka
| Vatn | Termisk orka | Vindorka | |
|---|---|---|---|
| 1991 | 74995 | 127834 | 0 |
| 1996 | 70267 | 111145 | 580 |
| 2001 | 75955 | 154760 | 504 |
| 2006 | 100943 | 143557 | 14978 |
| 2011 | 92502 | 166815 | 14526 |
| 2016 | 106348 | 158903 | 52102 |
Hagstovan
8) Sømilig arbeiði og búskaparligur vøkstur
| Hvørjar útbúgving hevur tú? | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 15-29 ár | 30-49 ár | 50-64 ár | 65-84 ár | 85 ár ella eldri | |
| Onga útbúgving | 283 | 298 | 423 | 585 | 134 |
| Bert fólkaskúla | 4351 | 1854 | 2290 | 2476 | 579 |
| Aðra útbúgving | 3894 | 6145 | 3757 | 2277 | 214 |
| Bachelorútbúgving | 397 | 3393 | 1921 | 916 | 49 |
| Master- ella granskaraútbúgving | 46 | 976 | 506 | 175 | 7 |
Manntal
10) Minka um ójavna
| Hvussu stórur %-partur av fólkunum vóru í fátækraváða í 2015? | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Norðoya øki | Eysturoyar øki | Norðstreymoyar øki | Suðurstreymoyar øki | Vága øki | Sandoyar øki | Suðuroyar øki | |
| 0-17 ár | 9,6 | 8,8 | 10,4 | 8,6 | 10,9 | 14,8 | 15 |
| 18-24 ár | 6,8 | 6,9 | 5 | 11,4 | 6 | 10,2 | 9,8 |
| 25-54 ár | 6,3 | 5,8 | 6,9 | 6,6 | 6,7 | 11 | 10,2 |
| 55-66 ár | 4,2 | 4,3 | 6,8 | 7 | 6,1 | 11,3 | 8,8 |
| 67+ ár | 28,6 | 29 | 32,3 | 18,7 | 36,6 | 47,6 | 35,1 |
Hagstovan
12) Ábyrgdarfull nýtsla og framleiðsla
| Nøgd (tons) av burturkasti | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Ár | Brent | Tyrvt | Endurnýtt | Serliga dálkandi | Tilsamans |
| 2012 | 30638 | 6222 | 6008 | 998 | 43.866 |
| 2013 | 30490 | 6993 | 7084 | 733 | 45.300 |
| 2014 | 33396 | 8487 | 7869 | 1327 | 51.079 |
| 2015 | 33282 | 6237 | 9385 | 998 | 49.902 |
| 2016 | 33677 | 8691 | 8482 | 1035 | 51.885 |
Umhvørvisstovan
14) Lívið í havinum
| Laksur og síl, kruvd vekt í tonsum | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 1996 | 2001 | 2006 | 2011 | 2016 | |
| Laksur | 14484 | 37731 | 10728 | 49588 | 68271 |
| Síl | 824 | 2813 | 4934 | 0 | 0 |
| Tilsamans | 15308 | 40544 | 15662 | 49588 | 68271 |
Hagstovan
Heimsins bestu tíðindi
Við loyvi frá Dimmalætting og upprunahøvundunum eru 21 greinar um Heimsmálini fyri burðardyggari menning endurgivnar á hesi temasíðu. Á hvørjari blaðsíðu er frámerkt, hvat heimsmál greinin umrøður.
Tilfarið er at meta sum ein kveikjandi kelda til undirvísingina um Heimsmálini.
Heimsins bestu tíðindi hava verið á prenti í Dimmalætting í 2018. Upprunin er danski miðilin Verdens Bedste Nyheder, sum er á fleiri talgildum pallum, Facebook, twitter og Instagram.
Umframt í føroyskari týðing í Dimmalætting, sæst miðilin eisini á Roskilde Festivalinum. Einaferð um árið koma Heimsins bestu tíðindi út sum prentað pappírsavís á móðurmálinum í øllum ES limalondunum. Miðilin, sum er á tremur við uppskotum um undirvísing og tilfar, er óheftur og skrivar við støði í heimsmálunum hjá ST.
Trýst á eina síðu fyri at lesa greinina sum PDF.
Heimsmálini býtt upp í 4 tema
Ein háttur at arbeiða við heimsmálunum er at býta tey upp í fýra yvirskipað evni:
- Fátækradømi og ójavni
- Heilsa og føði/matur
- Ùtbúgving og rættvísur heimur
- Umhvørvi og burðardygd
Veruleikin er tann, at tá ið tu arbeiðir við einum av heimsmálunum, so ávirkar tað onnur heimsmál. Í yvirlitinum niðanfyri sæst, hvørji heimsmál verða ávirkað, um arbeitt verður í mun til fýra yvirskipaði evnini, sum eru lýst omanfyri.
| Fátækradømi og ójavni | Heilsa og føði/matur | Útbúgving og rættvísur heimur | Umhvørvi og burðardygd | ||
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Basa fátækradømi | X | |||
| 2 | Mat til øll | X | |||
| 3 | Góða heilsa og vælvera | X | |||
| 4 | Góðska í útbúgving | X | |||
| 5 | Javnstøða millum kynini | X | |||
| 6 | Reint vatn og reinføri | X | |||
| 7 | Burðardygg orka | X | |||
| 8 | Sømulig arbeiði og búskaparligur vøkstur | X | |||
| 9 | Vinna, nýskipan og undirstøðikervi | X | |||
| 10 | Minka um ójavna | X | |||
| 11 | Burðardyggar býir og bygdir | X | |||
| 12 | Ábyrgdarfull nýtsla og framleiðsla | X | |||
| 13 | Veðurlagstátøk | X | |||
| 14 | Lívið í havinum | X | |||
| 15 | Lívið á landi | X | |||
| 16 | Friður, rættvísi og sterkir stovnar | X | |||
| 17 | Samstarv um heimsmálini | X | X | X | X |
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















Heimsmálini - Bóklingur frá Landsstýrinum

Heimsmálini - Okkara størsti møguleiki og avbjóðing

Hørð tiltøk skulu basa útláti

Lesið greinina, sum Kringvarpið byggir tíðindini á og svarið hesum spurningum:
- Hvør er keldan, sum greinin byggir á?
- Hvat slag av teksti er keldan?
- Hvussu hevur tað riggað at minka um um Co2 útlátið fram til 2020, so sum Løgtingið samtyktið í 2009?
- Hvat er tað, sum sambært greinini ger at útlátið av vakstrarhúsgassum er so nógv?
- Hvussu eru útlitin fyri at koyra við bensin- og dieselbilum í framtíðini?
- Verður upplýst um avmarkingar, sum verða settar skipum og bátum?
Keldur og tilfar

Løgmaður um heimsmálini hjá ST:”Sum ein ábyrgdarfullur partur í altjóða samfelagnum eiga Føroyar, á sama hátt sum onnur lond, at taka menningarmálini hjá ST til sín og eftir førimuni royna at røkka teimum. Og tað hava vit í landsstýrinum eisini valt at gera.”
Henda boðskap hevði løgmaður Aksel V. Johannesen í røðu, sum hann helt um heimsmálini á ráðstevnu, sum varð hildin í Norðurlandahúsinum 23. februar.
Barnaútvarpi um heimsmál nr 12
Tey í skúlanum í Hvalvík hava havt evnisviku um heimsmálini - og tey hava havt um heimsmál nr. 12.
Plakat um heimsmálini: Landsstýrið hevur sett sær fyri at gera eina støðulýsing sum grundarlag undir eini komandi ætlan fyri at røkka heimsmálunum í landsins politikki. Tað hoyra 169 undirmál til tey yvirskipaðu heimsmálini fyri burðardyggari menning. Nøkur av hesum síggjast undir hvørjum av teim 17 málunum. Landstýrið hevur sett sær fyri at týða øll tey 169 undirmálini.
Tey 17 heimsmálini eru sett á eina litfagra plakat, sum kan takast niður her
Heimsmálini - okkara størsta loysn og avbjóðing (Steen Hildebrandt 2017, Christa Reynheim týddi, Nám 2018). Gávubók í Námi til læraradagar um burðardygd.
UN CITY: Eingin føroysk ST skrivstova er, men í Keypmannahavn eru risastórir stjørnuskapaðir bygningar, ið verða kallaðir UN City, ella FN byen.
Teirra tilfar um heimsmálini hjá ST er tøkt her
Norðurlandaráðið, har Føroyar í mong ár hava roynt at fáa limaskap, arbeiðir miðvíst við heimsmálunum hjá ST undir heitinum Generation 2030.
Verdens bedste nyheder: danski miðilin Verdens Bedste Nyheder er á fleiri talgildum pallum, Facebook, twitter og Instagram. Miðilin sæst eisini í Dimmalætting og á Roskilde Festivalinum. Einaferð um árið koma Verdens Bedste Nyheder út sum prentað pappírsavís á móðurmálinum í øllum ES limalondunum. Miðilin, sum er á tremur við uppskotum um undirvísing og tilfar, er óheftur og skrivar við støði í heimsmálunum hjá ST.
Human (Yann Arthus-Bertrand, Frakland 2015, 190 min): Drúgvur heimildarfilmur, sum er gjørdur í sambandi við heimsmálini hjá ST. Í trý ár eru 2000 fólk sloppin at siga frá. So er alt sett saman í stutt brot við enskum teksti. Her er fyrri partur Human I har frásagnirnar var í 83 minuttir:
Løgmaður um heimsmálini

Aksel V. Johannesen, løgmaður, sigur um heimsmálini hjá ST, at tað er ikki nóg mikið, at tað bara eru politikarar, sum síggja týdningin í málunum.
Tað er neyðugt, at menningarmálini komandi árini gerast fólkslig. Vit eru eitt framkomið vælferðarsamfelag við stórum náttúruríkidømi.
Sum ein ábyrgdarfullur partur í altjóða samfelagnum eiga Føroyar, á sama hátt sum onnur lond, at taka menningarmálini hjá ST til sín og eftir førimuni royna at røkka teimum. Og tað hava vit í landsstýrinum eisini valt at gera.
Málið hjá okkum í Føroyum er at kóka menningarmálini niður til nakað, sum vit øll, hvør í sínum lagi, kunnu gera nakað við í okkara gerandisdegi.
Eg vil, at vit í Føroyum megna at gera menningarmálini til eitt fólksligt átak, har øll gera sítt til at røkka teimum.
Henda boðskap hevði løgmaður Aksel V. Johannesen í røðu, sum hann helt um heimsmálini á ráðstevnu, sum varð hildin í Norðurlandahúsinum 23. februar.
Lykketoft um heimsmálini

Danski politikarin, Mogens Lykketoft, var formaður á ST-aðalfundinum, sum samtykti Tey Seytjan Heimsmálini um burðardygd. Hann var í Føroyum og greiddi frá um ta hugsjón, sum lá til grund fyri ST-sáttmálanum á ráðstevnu, sum fólkatingslimurin Magni Arge skipaði fyri í Norðurlandahúsinum 23. februar í 2018.
Í sambandi við verkætlan um burðardygd á Skúlanum við Løgmannabreyt hevur Jón Kragesteen, varaskúlastjóri, umsett røðuna hjá Mogens Lykketoft. Niðanfyri kann framløgan hjá Mogens Lykketoft lesast á føroyskum:
Framløga hjá Mogens Lykketoft á Ráðstevnu í Norðurlandahúsinum 23/2 2018 um Heimsmálini hjá ST
Mogens Lykketoft
Jón Kragesteen týddi
Takk fyri innbjóðingina og høvi at koma her at tosa um tað, sum upptekur meg allarmest síðan árið hjá mær sum formaður fyri ST aðalfundinum.
Eg fari at byrja við at siga eitt sindur um bakgrundina til avgerðina hjá ST at fara undir tey 17 heimsmálini - og í tilknýti til tað, um eitt av málunum, ið er tað, sum hevur allarmest skund, sum heimsins lond í desember 2015 í Paris vórðu samd um - nevniliga at gera eina enn meira bindandi avtalu um at verja umhvørvið.
Tað hevur ofta verið sagt, at ST fór ikki at megna at liva upp til sítt endamál. Í veruleikanum er sannleikin allan vegin tey seinastu 72 árini, har vit hava havt ST, at tað hevur verið sagt: Ja, tað er gott, at vit hava ein felagsskap, sum rúmar øll stýri í heiminum, og sum noyðir tey at tosa saman. Men tað er eisini rætt, at ST megnar ikki alt. Og viðvíkjandi friðarspurningum er avmarkingin tað, sum tey stóru londini í trygdarráðnum kunnu ganga við til. Av tí at trygdarráðið ikki hevur gjørt nakað, hava vit ov nógvar ósemjur nú.
Hinvegin hevur ST 120.000 fólk kring heimin undir ST flagginum. Uttan tey høvdu enn fleiri kríggj og ósemjur verið.
ST hevur, í tey 72 árini tað hevur verið til, havt nógv virksemi. 50 ymiskar stórar ætlanir eru í gongd kring heimin í ymiskum økjum. ST hevur tí megnað at verið avgerðandi og megnað at seta dagsskránna, og verið við til at leiða gongdina rætta vegin. M.a. hevur tað eydnast at basa nógvum sjúkum, sum hava dripið nógv fólk. Í miðal liva fólk tí eini 20 ár longri enn tey gjørdu áðrenn. Tað er eisini so, at Túsundára Málini, sum vóru samtykt í 2000, har vit settu okkum fyri, at næstu 15 árini skuldi talið av ógvusliga fátøkum niður í eina helvt, er farið frá 1,5 milliard til 0,76 milliard. Tað málið rukku vit. Ikki bara orsakað av ST, men eisini orsakað av ST. Hetta arbeiðið er so grundarlagið fyri, at tey 17 málini, sum nú eru ásett at skula røkka næstu 15 árini, vóru sett.
Heimsmálini er eitt úttrykk ella eitt forstáilsi fyri, at sjálvandi skulu vit ganga leiðina víðari at útrudda ógvusligt fátækradømi, vit skulu helst sleppa undan, at tað í 2030 eru fólk, sum skulu klára seg fyri minni enn tveir dollarar um dagin.
Men vit mugu viðurkenna, at mátin, vit eru komin fram til tað, sum vit eru komin fram til, ikki er burðardyggur og ikki rætta leiðin longur fram.
Besti mátin at lýsa hetta er at vísa á, at tey flestu, sum komu úr fátækradømi hesi 15 árini vóru kinesarar. Hví tað? Kina er eitt spennandi projekt og hevur seinastu 40 árini 30-faldað sín tjóðarbúðskap, og er tí tað stað í heiminum, har flest fólk eru fingin úr ógvusligum fátækradømi. Men ógvusliga ferðin hjá Kina at fara sama vegin, sum vit her um leiðir hava nýtt 300 ár um, er samstundis besta lýsingin um, at hesin vegur er ikki gongdur longur.
Vit noyðast at finna nýggjar leiðir. Tí um hildið verður fram á tí leiðini, sum Kina hevur broytt sín búskap upp á, so vil landið sjálvt vera kvalt av hesum. Og tað hava tey skilt í Kina. Og tað var ein av orsøkunum til, at tað hevur borið til at koma ásamt um hesa nýggju dagsskránna: Tey 17 Heimsmálini.
Tað er ikki longur nóg mikið at seta sær fyri, at tað ikki skulu vera fólk, sum skulu klára seg við minni enn 2 dollarum um dagin. Vit eru noydd til at taka ábyrgdina av, at tað, at menniskju eru til her á jørðini, ávirkar jørðina soleiðis, at umstøðurnar gerast nógv meira óstøðugar, enn tað. sum vit kenna til í dag - um vit ikki broyta atferð.
Og tað merkir, at vit mugu býta tað tilfeingið, sum vit hava, nógv meira javnt, um vit skulu megna at basa fátækradømi. Tí er boðskapurin í teimum 17 Heimsmálinum, at vit skulu basa fátækradømi og hungri og arbeiða fyri atgongd til útbúgving hjá allari mannaættini. Men tað kann bara henda, um vit fáa forstáilsi fyri at býta møguleikar og ágóðar betri.
Og mál 10 snýr seg um javnstøðu millum kynini. Um vit góvu gentum og dreingum kring allan heim somu møguleikar, vildi tað uppá eingang gjørt heimin 25% ríkari. Meiri javnrættindi millum lond og í londunum sjálvum er ein avbjóðing í einum heimi, har menningin partvís hevur verið, at færri eru ógvusliga fátøk, men samstundis eru nøkur fá vórðin nógv ríkari, so samlaði munurin er øktur. Í USA hevur 1% av fólkinum hamstra sær allan framburðin, sum er hendur í landinum tey seinastu 40 árini. Við øðrum orðum er vandi fyri, at eitt sera stórt umhvørvið verður óstøðugt orsakað av, at ágóðarnir eru so ójavnt býttir.
Vit sum liva báðumegin Norðuratlantshav hava nógv tað stórstu ávirkanina á umhvørvið og nýtsluna av jarðarinnar tilfeingi. Tí snúgva tey 17 heimsmálini seg ikki bara um viðurskiftini hjá fátøkum fólkum í fátøkum londum - sum man kann siga, at Túsundára Menningar Málini snúðu seg um. Tey snúgva seg um øll fólk í øllum londum. Tey 17 Heimsmálini seta stór krøv til okkara at umstilla okkara máta at liva, okkara máta at framleiða og at forbrúka. Tí sannleikin er jú, at um 2 milliardir í Asia, við kinesarum á odda, stíla ímóti at liva upp á sama máta sum vit, so vita vit tvey ting við vissu: Tey kunnu ikki fáa tað, og vit kunnu ikki varðveita tað, sum vit hava. Og tað hevur eina einfalda frágreiðing: Síðani tann dagi í januar í 1946, tá ið eg varð føddur, eru vit blivin tríggjar ferðir fleiri fólk á jørðini, gott og væl, og vit hava eitt forbrúk, eitt avtrykk, eitt fótaspor, sum kanska er 8 ferð so stórt, sum tað var í 1946. Tað eru bara outsidarar, sum Donald Trump og Bjørn Lomborg, ið kunnu finna upp á at bagatellisera avleiðingarnar av hesum. Tey allarflestu, tað haldi eg, at Katrin fer at greiða meira frá um, vilja siga, at hetta er ein trupulleiki, sum vit noyðast at taka okkum av rættiliga skjótt. Tað snýr seg um øll málini og allar innanhýsis samanhangirnir millum tey, sum eru eins týdningarmikil.
Men tað er eitt mál, sum hevur meira skund enn øll onnur og tað er veðurlagið. Vit eru noydd til at steðga globalu upphitingina, áðrenn so nógv ferð kemur á hana, at tann verðin, har okkara børn ella barnabørn skulu liva í, er ein verð, har vatnstøðan í havinum er hækkað, oyðimerkurnar hava spjatt seg og jøklarnir, sum í dag veita feskt vatn til milliardir av fólki kring heimin, eru bráðnaðir og horvnir endaliga. Tað er neyðugt at vit skilja, at um vit ikki gera okkurt í móti teirri heimsumfatandi upphitingini og veðurlagsbroytingunum, so vilja vit seta í gongd ósjálvbodnar fólkaflytingar og ósemjur, sum gera tey tingini, sum vit longu í dag ikki megna at handfara nóg væl, nógv verri at handfara. Tí tilveran hjá ovurhonds nógvum menniskjum fer at verða skrødd sundur, livikorini vera grundleggjandi broytt, og fólk verða noydd at flyta til okkurt annað stað, orsakað av broytingunum í veðurlagnum.
Tí hevur tað so stóran skund, at gera nakað við at forða veðurlagsbroytingunum, og tí var tað so umráðandi, at londini í ST í desember í 2015 í París kundu semjast um eina meiri bindandi avtalu. Og tit minnast jú øll somul, at roynt varð eisini í Keypmannahavn í 2009. Tað gekk ikki so væl. Tað kunnu tað vera nógvar orsøkir til. Men týdningarmesta orsøkin var helst, at tá var tað ikki gingið upp fyri leiðarunum í USA og Kina, at hetta eisini var sera týdningarmikið fyri teirra land. Men í 2015 var tað gingið upp fyri teimum. Parísavtalan um veðurlagið varð rokkin, tí at hetta var løtan í nýggjari heimssøgu, har tær báðar størstu búskaparligu eindirnar í heiminum, USA og Kina, høvdu leiðarar, sum skiltu, at tað tænti teirra egnu endamálum, at henda heimsumfatandi dagsskrá varð gjørd, og sum var bindandi fyri allan heimin.
Tá ið eg var í París sum formaður fyri aðalfundin, og prátaði við tey, sum samráddust, spurdi eg um vónirnar vóru at semjast, eftir tað, sum hendi í Keypmannahavn í 2009, og nevndi, hvat við londum sum Venezuela og Saudi Arabia, hvat fara tey at siga? Svarið eg fekk var, at annaðhvørt taka amerikanarnarnar ella kinesararnir sær av teimum londunum og fáa tey upp á pláss. Og tað var tað sum hendi.
Nú kunnu vit siga, at tað er ikki so gott, at vit hava fingið Trump. Og rætt er tað, tað er ikki so gott. Men hvat, ikki er nógv annað at siga, enn at tað vónandi gongur skjótt yvir. Tað, sum til ber at gleða seg um er, at býttleikin hjá Trump at melda USA úr Parísavtaluni - veðurlagsavtaluni - hevur útloyst størri positivitet kring heimin, og eisini í USA, enn vit høvdu torað at vónað. Vit síggja m.a. at kinesararnir hava bundið seg enn meira til sjálvir at gera nakað, og nógv onnur lond eru eisini við í fullari ferð. Danmark kundi saktans sett ferðina upp, hóast vit allýsa okkum sjálvi sum undangonguland. Men vit hava eisini sæð í USA, at stórir býir sum New York, stórir statir sum California, og stórar fyritøkur, hava lagt seg á odda og sagt, at hetta gera vit, tí at hetta er neyðugt at gera fyri mannaættina. Og tær stóru fyritøkurnar hava lagt afturat, at tær gera tað, tí tær duga at síggja, at pengar eru í tí.
Og Danmark hevur eina blómandi røð av fyritøkum, sum saktans kunnu gera seg galdandi at taka sær av tøkni til framleiðslurnar, sum skulu bera heimin fram at loysa hesar ómetaliga torføru líkningar, sum tey 17 Heimsmálini seta upp.
Tað eru ikki stundir til at fara í smálutir í øllum.
Um eg nú fari stutt í gjøgnum tey málini, sum eg ikki havi nevnt, so vil eg vísa á, at tað eru nógv mál, sum á ein ella annan hátt snúgva seg um vatn. Mál 6 er eitt av teimum. Eitt annað er mál 16, havið, sum snýr seg um at verja atgongdina til vatn sum heild, og ikki minst atgongdina til reint drekkivatn til øll, sum er fullkomiliga fundamental fyri burðardygga menning í heiminum.
Í Danmark og Føroyum halda vit, at reint vatn nærum er ein banalur spurningur. Men trotið á reinum vatni er stórsti dreparin, sum er eftir í heiminum í dag, eftir at vit hava bast øllum teimum stóru umfarssóttunum - ella í øllum førum hava bart tær langt niður.
Vantandi atgongd til ves, til sanitet hjá 2 milliardum av fólkum er ein av teimum stóru heilsutrupulleikunum. Tá ið vit so tosa um veðurlagið - og harvið eisini í veruleikanum um spurningin, hvussu vit kunnu varðveita vatntilfeingið í stórum vavi - ja so vita vit øll somul, at tað snýr seg fyrst og fremst um at avmarka vakstrarhúsgassini, har CO2 er nummar 1. Tað, tað snýr seg um, er nakað so ógvusligt og dramatiskt sum at taka avgerð um seinast í 2050 at steðga at brúka olju, gass og kol.
Er tað gjørligt? Er tað hugsandi? Fer tað at henda?
Ja, tað er møguligt, ja tað er hugsandi, ja tað kann henda, tí tað eru ein øgiliga skjót menning í tøknini at nýta varðandi orkukeldur. Og prísurin á tilfarinum til varðandi orku fellur skjótt, ein sólsella kostar í dag bara 20% av tí, sum hon kostaði fyri 6 árum síðan. Tað er gjørligt og tað er neyðugt. Men, tað vil krevja eina ógvusliga broyting í okkara máta at veita orku, og hvussu vit framleiða sum heild, um hetta skal eydnast. Onkur vil spyrja: Ber tað yvirhøvur til at sameina hetta við búskaparligan vøkstur?
Mál 8. Ja tað verður ein annar búskaparligur vøkstur, har vit eru komin burtur frá fossilu brennievnunum. Og tað verður ein búskaparligur vøkstur, har vit taka nógv meira atlit til at endurnýta tilfeingið. Har vit premiera, at framleiddir lutir halda longri, verða ódýrari at umvæla osfr.
Nakrar sera umfatandi atferðarbroytingar, sum mál 9 miðar í móti, skulu stuðlast av eini tøkniligari menning. Ein sera stórur partur av svarinum upp á, hvussu vit kunnu røkka einari burðardyggari menning er alt tað, sum ikki er uppfunnið enn. Alt tað, sum skal uppfinnast í morgin, um tvey ár, um fimm ár, um tíggju ár. Og sum vil verða uppfunnið. Um vit sum natiónir, stýri, syrgja fyri samstarvi við vinnulívið og menna tey svar, menna fyritøkur, sum kunnu geva hesi svar.
Tað snýr seg um infrastruktur, sum skal broytast, tað snýr seg um stórar íløgur, sum skulu gerast í ein annan infrastruktur viðvíkjandi orku. Í teimum stóru býunum snýr tað seg um ein annan infrastruktur til ferðsluna, býarplanlegging, skiljing av burturkasti, alt tað vit kalla sirkulerur búskapur. Og tí verða tað eisini lokalsamfeløgini, býirnir, kommunurnar, økini, sum skulu koma við teimum broytingum í kørmunum rundan um okkara lív, sum skal rudda slóðina fram.
Tí er tað gott og frálíkt og umráðandi, at teir størstu býirnir í heiminum hava engagerað seg og ganga á odda í orðaskiftinum um burðardyggu menningina. Men tað snýr seg eisini um, hvussu vit framleiða og hvussu vit eru sum brúkarar. Tað snýr seg um, at hvør einstakur, ið hevur ábyrgd sum borgari, sum brúkari, sum eigari í fyritøku, og leiðari ella sum íleggjari, pensjónskassi, kapitalgrunnur osfr. draga menningina móti burðardygd. Og tí snýr tað seg eisini um, at vit, sum eru í fólkatinginum, vit sum hava lóggevandi vald, skulu seta karmar, sum gera tað innlýsandi fyri brúkaran, fyri eigaran av fyritøkuni, fyri íleggjaran, at burðardygga menningin eisini er tann, sum loysir seg best - eisini peningaliga. Vit skulu við orðunum hjá Conny Hedegaard gera atferðina, sum ikki er burðardygg, dýrari og atferðina, sum er burðardygg ódýrari. Vit skulu gera karmar rundan um marknaðin, tað snýr seg ikki um sovjettiskam planøkonomi, bara rólig!
Men allir marknaðir hava havt karmar. Nú skulu karmarnir bara skipast soleiðis, at tað er innlýsandi greitt, at tað, sum er burðardygt og neyðugt fyri mannaættina, eisini er besti handilin fyri teg og meg. Eisini ein stór broyting, men týdningarmikil. Og tað er týdningarmikið, hvussu vit sjálvi handfara hetta sum brúkarar. Hugsa bara um stóra spillið, sum er av mati í heiminum, ovurnýtslan av kjøti, sum í øllum førum okkara partur av heiminum hevur, sum annars eisini viðvirkar til upphitingina av heiminum.
Hetta er jú ein dagsskrá, sum á ein ella annan hátt hongur fult og heilt saman við teimum 17 Heimsmálunum. Í veruleikanum er tað frásøgnin um sínamillum samanhangin millum øll viðurskifti, sum verða nevnd í teimum 17 heimsmálunum. Og tað er umráðandi at síggja hetta sum eina pedagogiska talvu, sum undirstrikar sínamillum samanhangin millum øll heimsins viðurskiftii.
Ikki sum ein talva, har man sigur: Hatta dámar mær væl, hatta dámar mær minni væl, tað lati eg liggja. Nei alt hoyrir saman. Um tú hugsar hetta ígjøgnum og lesur tað aftur og aftur, so sært tú eisini, at framstig á einum av málunum vil geva framstig í 1-2-3-4-5-8 øðrum málum. Og tað er hesin samanhangurin, sum er týdningarmikil. Og vit, sum eru her í dag, skulu gera okkara fyri, at hesin samanhangurin verður skiltur allastaðni. Og ikki minst ein samanhangur, ið eigur at verða breiddur út alla staðni, har børn og ung savnast. Í barnagørðum, skúlum, á øllum útbúgvingarstovnum. Sum tað verður sagt: “Frá ABC til PHD”. Har skal málsetningurin fyri burðardygga menning verða partur av útbúgvingini. Og vit síggja nú í Danmark, at undangonguútbúgvingar, sum arkitektútbúgvingin og designaraútbúgvingin í Keypmannahavn, hava gjørt av, at endaligar uppgávur ikki kunnu latast inn uttan at tær relatera seg til tey 17 Heimsmálini. Tað er ein rættiliga góður máti. Tá ið eg hugsi um mítt egna ættarlið, sum hava atkvøtt so vanlukkuligani skeivt bæði í USA og í Stóra Bretlandi í nýggjari tíð, so mugu vit nokk innsíggja, at tær størstu broytingarnar, djúptgangandi innlit og broytingar í hugsunarhátti sum hetta krevur, mugu fyrst og fremst koma frá yngri ættarliðum, sum skulu eftirútbúgva okkum eldru. Tí er tað so umráðandi, at hetta seyrar í gjøgnum allar útbúgvingar.
Og tað snýr seg sjálvandi um umhvørvistrupulleikar í breiðari merking. Og tað er greitt, at tit í Føroyum koma at hava eitt nógv størri fokus á mál 14, um høvini. Trokanin hjá mannaættini á landi, burturtrokanin av øðrum sløgum av lívandi verum, burturmáðanin av skógi, eru eisini ein stórur umhvørvistrupulleiki. Kanska er tað tað, sum er tað mest umráðandi á landi, at vit skulu planta fleiri trø enn vit fella - tí tað fremur verðurlagsloysnina.
Eg skal enda, og eg fari at enda við at siga, at mál 16 og mál 17 snúgva seg um, hvussu hetta kann vera globalt. Vit fáa jú bara bast ógvusligum fátækradømi, um vit eisini fáa frið í heiminum, vit fáa bara allan heimin við, um vit eisini megna at hjálpa fátækasta partinum av heiminum. Kanska hjálpa vit teimum best við at útrudda korruptión og upparbeiða evnini til at innkrevja skatt, tí at tey missa 4 ferðir so nógv í skattainntøkum, sum tey fáa í menningarhjálp júst nú. Tí at multinationalar fyritøkur flyta til skattaskjól.
Altjóða samstarv má gerast betri og meira málrættað, og eisini taka sær av skattaundandrátti. Neyðugt er, at øll lond eru við í hesum átaki.
Men tað er úti í teimum einstøku samfeløgunum lokalt, nationalt og regionalt, at tað skal eydnast at gera reglur, lógir og atferðarreglur, sum skulu gera tað møguligt at fáa gongd á hetta.
Tað allarsíðsta eg vil siga er, at hetta snýr seg ikki bara um okkara privata keypspolitikk. Tað snýr seg um at leggja fram ein boðskap fyri okkara politikkarum, sum er nakað soljóðandi: “Hoyr nú her, um tit skulu vinna næsta val, so gevist við at síggja ein mótsetning millum tað, ið er neyðugt hjá næsta ættarliðið og tað, sum er neyðugt at vinna næsta val. Vit eru so nógv, sum skilja, at man bara fær loyvi at vinna næsta val, um atlit verður sýnt næsta ættarliði”.
Tað er tað, sum tey 17 Heimsmálini snúgva seg um.
Jón Kragesteen týddi røðuna hjá Mogens Lykketoft. Røðan varð hildin uttan handrit á ráðstevnu, sum Magni Arge skipaði fyri í Norðurlandahúsinum 23. februar í 2018. Ráðstevnan var fyrsta átak í Føroyum at gera vart við Tey 17 Heimsmálini hjá ST.
Undirvísingargongdir
Undirvísingargongd til Miðnám (verkætlan)
At arbeiða við burðardyggari menning snýr seg ikki bert um at skilja nøkur viðurskifti, men eisini um at duga at ítøkiligera avbjóðingar og finna loysnir. Sostatt kann arbeiðið við burðardyggari menning vera ein háttur at arbeiða nýmennandi (innovativt) við tilfari, heldur enn bert at loysa givnar uppgávur. Ein slík nýmennandi tilgongd vil somuleiðis geva næmingunum eina fatan av at hava framt eitt samfelagsgagnligt arbeiði. Tað snýr seg ikki bert um at skilja heimin, men eisini um at broyta heimin.
Flokkurin verður býttur upp í 6 bólkar bólkar (3-4 í hvørjum). Hvør bólkur velur sær eitt evni at arbeiða við. Allir bólkar hava somu arbeiðsspurningar, tó við ymiskum evni:
1) Hvørjar avbjóðingar hava Føroyar fyri at røkka heimsmálunum fyri burðardyggari menning?
2) Hvørjar loysnir kunnu setast í verk fyri at loysa hesar avbjóðingar?
Valdu evnini eru:
| Heimsmál | Dømi um vald undirmál (ikki bindandi) |
|---|---|
| 5) Javnstøða millum kynini | - Steðga mismuni ímóti kvinnum og gentum - Beina fyri harðskapi ímóti kvinnum og gentum - Eggja til javnbýtta ábyrgd í heimum og familjum |
| 7) Burðardygg orka | - Nýta munandi meira burðardygga og varandi orku - - |
| 8) Sømilig arbeiði og búskaparligur vøkstur | - - - |
| 10) Minka um ójavna | - - - |
| 12) Ábyrgdarfull nýtsla og framleiðsla | - - - |
| 14) Lívið í havinum | - - - |
Í hesi talvu eru skrivað dømi um hvussu ávís undirmál kunnu raðfestast. Tað ber ikki til at arbeiða við øllum undirmálum, men við at raðfesta málini fáa næmingarnir eina vitan um hvørji evni eru frávald. Hetta kann kveikja áhuga til onkra framtíðar verkætlan í aðrari lærugrein ella á hægri lestrarstigi.
Tíðarnýtsla: 5-6 blokkar
*Hóskandi er at arbeiða í felagsskjali t.d. á Office 365 ella á Google Drive.
Fyrsti blokkur:
Arbeiðið byrjar við at farið verður inn á snar.fo/heimsmál.
Her ber til at lesa nærri um hvat ymisku málini snúgva seg um. Bólkarnir velja síðani út nøkur undirmál, ið verða mett at hava týdning fyri Føroyar og/ella hava áhugan hjá bólkalimunum. Hóskandi er, at hvør bólkur velur í mesta lagi trý undirmál at arbeiða víðari við. Kjakast verður síðani um hvar til ber at finna meiri vitan um hesi evnini. Bólkalimirnir arbeiða við at uppbyggja ein vitanargrunn um evnið.
Annar blokkur:
Annar blokkur:
Bólkurin velur út endaligu undirmálini. Næmingarnir byrja at svara yvirskipaðu verkætlanarspurningarnar. Finnast skulu skjøl og tøl, ið lýsa avbjóðingarnar Føroyar hava. Hetta skal setast upp í eitt felags arbeiðsskjal.
Triði blokkur:
Bólkurin skrivar nakrar niðurstøður til fyrsta spurningin. Tað kunnu væl vera fleiri avbjóðingar til hvørt undirmál. Síðani byrjar bólkurin at kjakast um hvørjir møguleikar eru at loysa hesar avbjóðingar. Her er týðandi, at bólkurin hevur ein skrivara, ið skrivar niður góðu hugskotini, ið bólkalimirnir koma við. Til ber at leita sær íblástur á Netinum.
Fjórði blokkur:
Bólkurin arbeiðir víðari við at orða loysnirnar. Tað kunnu væl vera fleiri loysnir til hvørja avbjóðing. Nú byrjar bólkurin at gera eitt Power Point-framløgu (ella líknandi), har ymisku úrslitini verða presenterað. Verður bólkurin ikki liðugur við framløguna, má hon gerast liðug heima. Um fakið hevur næmingatíð, er hóskandi at seta nakrar tímar av til hesa verkætlan.
Fimti blokkur:
Bólkarnir leggja fram fyri hvørjum øðrum.
(Møguliga er neyðugt við tveimum blokkum til framløgurnar)
* Um tíð er til tess, ber til at víðka verkætlanina við tveimum blokkum, har farið verður út á relevantan stovn ella fyritøku at gera samrøður um evnið. Hetta kann gerast onkran fyrra- ella seinnapart. Hesir blokkar kunnu hóskandi skjótast inn millum annan og triða blokk.
Mið á Netinum
Ætlanin er, at næmingarnir í mest møguligan mun megna at finna tilfar sjálvir. Research og keldukritikk eru týðandi førleikar á miðnámi, ið eiga at venjast við jøvnum millumbilum.
Um næmingarnir ikki megna at finna tilfar sjálvir, kann lærarin tó beina næmingarnar á nøkur hent mið. Her eru nøkur dømi (ikki bindandi). Nám ynskir at samskipa vitanarbýti kring heimsmálini. Send endiliga hugskot inn um mið, ið eru vælegnað til undirvísing.
*Sig endiliga frá um okkurt leinki ikki riggar.
5) Javnstøða millum kynini:
Demokratia. Felagsskapur fyri javnstøðu
7) Burðardygg orka:
Umhvørvisstovan um burðardygga menning
Orkuskiftið. Kunningarsíða um skiftið frá fossilari til grøna orku
8) Sømilig arbeiði og búskaparligur vøkstur:
Samtak. Felagsskapur á arbeiðsmarknaðinum
10) Minka um ójavna:
Lærubókin javnstøða um inntøkubýti
> 8. Inntøkubýti
Almannastovan um lógarbundnar útreiðslur
12) Ábyrgdarfull nýtsla og framleiðsla:
Tórshavnar kommuna um umhvørvi
14) Lívið í havinum:
Tey 17 heimsmálini
Tey seytjan burðardyggu menningarmálini hjá Sameindu Tjóðum eru hesi:

Gera enda á fátækradømi í øllum sínum líki allastaðni

Gera enda á hungri, tryggja, at matur er tøkur, bøta um føðsludygd og virka fyri burðardyggum landbúnaði

Tryggja øllum heilsugott lív og virka fyri trivnaði fyri øll í øllum aldri

Tryggja inkluderandi og javnbjóðis dygdargóða útbúgving og virka fyri lívlongum læringarmøguleikum fyri øll

Fáa í lag javnstøðu millum kynini og virka fyri, at konufólk og gentur fáa meira mátt og myndugleika

Tryggja, at vatn og reinførisviðurskifti eru í lagi og umsitin á burðardyggan hátt

Tryggja, at øll fáa álítandi, burðardygga og tíðarhóskandi orku, sum øll hava ráð til

At virka fyri varandi, inkluderandi og burðardyggum búskaparvøkstri, fullum og lønandi virksemi og sømiligum arbeiði til øll

Byggja varandi undirstøðukervi, virka fyri inkluderandi og burðardyggari ídnaðarmenning og eggja til nýhugsan

Minka ójavnan í londum og ímillum lond

Gera býir og búsetingar inkluderandi, trygg, dygg og burðardygg.

Tryggja burðardygga nýtslu og framleiðslumynstur

Seta í verk bráðneyðug tiltøk at berjast ímóti veðurlagsbroytingum og avleiðingum av teimum.

Varðveita og á burðardyggan hátt nýta høvini, allan sjógv og sjófeingi til burðardygga menning.

Verja, fáa í rættlag aftur og virka fyri burðardyggari nýtslu av jarðvistskipanum, á burðardyggan hátt røkja skóg, berjast ímóti oyðimarkarmyndan, steðga landtýningum og steðga lívmargfeldismissi.

Virka fyri friðarligum og inkluderandi. Útvega øllum atgongd til rættartrygd og byggja effektivar, ábyrgar og inkluderandi stovnar á øllum stigum

Styrkið Heimsfevnandi felagsskapin fyri burðardyggari menning og økið miðlarnar til at náa málinum
Týdningarmesta í søgu ST

Sigfríður Símunarson Sólsker er søgufrøðingur og útgávuleiðari í Námi. Hann sigur at bókin Heimsmálini - okkara størsta loysn og avbjóðing eftir danska Steen Hildebrandt í føroyskari týðing hjá Christu Reynheim fer at verða gávubók, tá Nám skipar fyri læraradøgum í Norðurlandahúsinum í viku 45.
Tá verður burðardygd høvuðsevnið, og tað er í tí sambandi, at vit hava týtt bókina til føroyskt. Umframt at hon verður tøk í talgildum formi á hesi temasíðuni um heimsmálini, fáa lærarar eitt ókeypis prentað eintak á læraradøgunum í november um burðardygd.
Í gávubókini um heimsmálini fyri burðardyggari menning, skrivar Steen Hildebrandt: „Avgerðin um, at hesi nýggju málini skulu setast, er ein tann týdningarmesta, tá hugsað verður um burðardygga menning yvirhøvur. Talan kann vera um tað týdningarmesta, ið er hent, síðan ST varð sett á stovn í 1945, og síðan felagsskapurin samtykti heimsyvirlýsingina um mannarættindi í 1948.“
Av serligum týdningi fyri okkum er, at høvundurin eisini ger vart við risaskipini, tað eru teir oyðandi trolararnar, sum í upprunatekstinum verða kallaðir monsterboats. Tað er eitt hugtak, ið er lánt frá umhvørvisfelagsskapinum Greenpeace, sum við ársenda í 2014 kunngjørdi kanningina Monsterboats - the scourge of the ocean. Her vera tjúgu skip, okkurt við føroyskum uppruna, hildin fram sum dømi um eina oyðandi plágu, scourge, á heimsins høvum.
Føroyar og heimsmálini

Í Føroyum kundu vit sagt, at vit eru ikki limir í Sameindu Tjóðum (ST). Tí raka teirra átøk ikki okkum, og nýtast ikki at verða tikin upp í skúlum, miðlum og aðrastaðni í almenna rúminum.
Hinvegin hevur netverkssamfelagið og almenni vælstandurin elvt til, at vit meir enn nakrantíð áður kenna okkum sum ein part av heiminum uppá gott og ilt, serliga tá umræður havið.
Føroyar hava í mong ár havt avtalur við grannalond um tilfeingið, sum er í havinum. Tær lívfrøðiligu broytingar, ið eru á hesum øki, síggjast tí skjótt aftur í einum stórum øki, sum minnir okkum á, at viðurskiftini eru markleys og ikki bara hjá okkum.
Heimsmálini hjá ST vísa á 17 mál, sum fyri ár 2030 kunnu skapa ein betri heim. Altjóða átakið, sum byrjaði í 2015, verður kallað Heimsmál fyri burðardyggari menning. Heimsmálini eru evnið á hesum undirvísingarsíðum hjá Snar.

Heimsmálini hanga saman
Átakið hjá ST byggir á Millenium Development Goals, sum byrjaði í árinum 2000. Høvuðsmálið var tá at beina burtur ógvusligt fátækadømi.
Hóast heimsmálini nú eru 17, hanga tey saman. Roynt verður at skapa eina javnvág millum búskaparliga menning, sosiala menning og umhvørvisliga menning. Vit kunnu siga, at átakið byggir á eitt holistiskt lívssýni, tað er at síggja øll lívsins viðurskifti í eini heild.
Hugsjónin hjá ST er, at øll heimsins lond skulu medvirka í strembanini at røkka hesum 17 málum í 2030.
Heimsmálini koma til Føroya
Eftir uppskoti frá Miðflokkinum samtyki løgtingið í 2017 at heita á landsstýrið, at arbeiða fyri at fremja málini í ST-samtyktini 2030 Agenda for Sustainable Development.
Fólkatingslimurin, Magni Arge, og Uttanríkis-, Vinnu- og Mentamálaráðið hava umsett tekstin um heimsmálini til føroyskt. Tað, sum er skrivað á Snar um heimsmálini, tekur støði í hesum týðingum. Høvuðsteksturin er frá Magna, men undirmálini eru frá Uttanríkis-, Vinnu- og Mentamálaráðnum.
Blaðgreinarnar um heimsmálini Heimsins bestu tíðindi eru ætlaðar sum kveikjandi keldur til undirvísingina. Greinarnar hava verið á prenti íDimmalætting, og eru brúktar við loyvi.
Undir hvørjum av teim 17 heimsmálunum eru stuttir undranarspurningar.
Drúgvari undirvísingargongdir fyri fólkaskúla og miðnám eru settar fyri seg.
Fotomyndirnar hevur Snartoymið tikið, ella eru tær av heimasíðuni hjá ST og Wikipedia. Myndina til grein 4 tók Ingi Sørensen.

Undirvísingarportalurin Snar
Snar er ein talgildur undirvísingarportalur, sum vendir sær til øll stig í føroyska skúlanum. Víðfevndu heimsmálini hjá ST fyri eini burðardyggari menning skulu tí í hesum føri síggjast í einum breiðum undirvísingarligum høpi. Oftast eru evnini tvørgreinalig, men í onkrum føri kann hugsast, at evnini eru tættari knýtt at samfelagsfrøði ella lívfrøði enn øðrum lærugreinum.
Eru spurningar, er ritstjórnin á Snar altíð til reiðar at svara og vegleiða.
Undirvísingargongdir
Burðardygg menning er ikki bert eitt hugtak, ið snýr seg um menningarlond. Hóast Føroyar eru eitt ríkt og vælvirkandi samfelag, eru fleiri øki, ið kunnu betrast.
Út frá teimum 17 heimsmálunum eru vald út 6 mál, ið hava til felags, at:
1) tey hava stóran týdning fyri Føroyar og
2) tað finst nøktandi tilfar um hetta evni at arbeiða við hjá næmingum og lærarum.
Hetta merkir ikki, at hini málini ikki hava týdning fyri Føroyar, men at hesi eru meiri átrokandi og nærverandi. Til dømis kann nevnast heimsmálið Lívið á landi, ið er avbera átrokandi, men har vitanin er illa atkomulig hjá næmingum og lærarum. Hetta kann bert vera ein áheitan á avvarðandi myndugleikar og áhugabólkar at fáa meiri undirvísingaregnað tilfar til vega um slík viðurskifti.
Hetta skjalið inniheldur tvær undirvísingargongdir, eina verkætlanargongd ætlað til Miðnám og eina stytri og einfaldari gongd ætlað til Fólkaskúlan. Hendan seinna gongdin er tó eisini vælegnað til fyrsta ár á Miðnámi.
Lærarar kunnu altíð venda sær til Nám at fáa inspiratión til hvussu slík undirvísing kann fremjast í verki.
Ynskir onkur lærari at fáa hjálp at menna tilfar til okkurt av hinum heimsmálunum, vil Nám eisini fegið hjálpa við tí.
... til seks av heimsmálunum
Sámal Matras Kristiansen, studentaskúlalærari, hevur gjørt hesar undirvísingargongdirnar, sum er til hádeild fólkaskúlans og miðnám.
Víðari til undirvísingargongdir

01 UNDIRVÍSINGARGONGD
Áðrenn farið verður í holt við tey einstøku heimsmálini, er tað ein fyrimunur at hava verið í gjøgnum hetta:
00 Undirvísingargongd: Um tey 17 heimsmálini - Inngangur
Hvørt av teimum 17 heimsmálunum er sera umfatandi, og tí ber sjálvsagt ikki til at fara í dýpdina í øllum í einum skúlaári. Undirvísingongdirnar eru tí bygdar upp við einari INNFØRSLU og einum FRAMHALDI. Um ætlanin er, at næmingarnir bara skulu fáa eitt hampiligt innlit í eitt mál, er nóg mikið við INNFØRSLUNI, sum er mett til at taka 2x45 min. So kann verða farið víðari til næsta mál. Um valt verður at fara meira í dýpdina, kann verða farið til FRAMHALDIÐ, sum er eitt savn við nøkrum uppskotum.
INNFØRSLA (1-3): 2 UNDIRVÍSINGARTÍMAR Á 45 MIN
At seta seg inn í evnið
- Vís stuttan film um evnið til dømis henda: FNs bærekraftsmål 1: Utrydde fattigdom, ella henda Global Goal 1: No Poverty
Næmingarnir lesa: Heimsmál 1: Basa fátækradømi
1-basa-fataekradoemi.html - Uppskot: nýt til dømis Cooperative Learning (CL) hættir, sum “leiklutalesing” (CL) ella “duettlesing” (CL). (10 min)
Svara spurningum 20 min
Spurningarnir niðanfyri 1-10 eru gjørdir soleiðis, at svarið finst í tekstinum Heimsmál 1: Basa fátækradømi í somu raðfylgju sum spurningarnir. Næmingarnir svara spurningunum skrivliga. Um næmingarnir eisini skriva spurningarnar niður, er størri møguleiki fyri, at spurningarnir verða skiltir. Næmingarnir kunnu arbeiða saman t.d. tveir og tveir at finna svarini og tosa saman um tey. Men hvør næmingur skal skriva alt.
- Hvat snýr fyrsta heimsmálið seg um?
- Hvussu lýsir Heimsbankin fólk við lægri inntøku enn $1.25 um dagin?
- Hvussu nógv fólk vóru ógvusliga fátøk í 1990?
- Parturin av teimum ógvusliga fátøku er fallin frá 35% til?
- Triði hvør var ógvusliga fátækur í 1990. Hvat er talið síðani fallið til?
- Hvat røkkur eitt tilverugrundarlag upp á 20 ella 30 krónur um dagin ikki til?
- Hvat hava øll lond sett sær fyri at minka niður í eina helvt?
- At minka um fátækradømi krevur bæði burðardyggan búskaparligan vøkstur og .. ?
- Teimum fátækastu tørva ofta grundleggjandi rættindi og ..?
- Hvat má framburðurin byggja á?
At svara spurningum skrivliga er sjálvandi bara ein møguleiki av fleiri. Til ber at nýta CL strukturar, sum Dupultsirklar (CL), Orðið runt (CL).
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot - Heimsmál: 1 Basa fátækradømi (15 min)
Orðaskifti og kjakspurningar 45 min
Tá ið næmingarnir hava verið í gjøgnum 1 og 2 og hava fingið eina hóming um, hvat heimsmálið snýr seg um, ber til at fara fara eitt sindur djúpri inn í evnið, sí niðanfyri.
Byrja við hugaroki (10 min)
- Felags hugarok upp á talvuna - ella t.d. Flip-over Stafett (CL)
Orðaskifti í bólkum (20 min)
T.d. nýta CL hættir sum: Dupultsirklar (CL), Borðið runt (CL). Uppskot um spurningar at viðgera í bólkunum at velja burtur úr - soleiðis, sum tað passar í mun til tíðina, sum er sett av. Spurningarnir eru settir út frá ymiskum sjónarhornum t.d. “persónliga støðið”, “lokalt” osfr.
Leita eisini á netinum eftir svarum.
1. Persónliga støðið: týdningurin fyri teg og tíni nærmastu
- Er fátækradømi partur av tínum gerandisdegi??
2. Lokalt: grannalagið, vinnulívið, arbeiðspláss, skúli, kommuna
- Er fátækradømi partur av tínum nærumhvørvi?
- Hvussu kann ógvusligt fátækradømi ávirka mat, klæðir, bústað og útbúgving?
3. Landið: Lógir, landsstýri, Løgting
- Hvussu er við fátøkum í Føroyum?
- Hvussu við fátøkum í Føroyum fyrr í tíðini?
- Allýsa ymisk fátækrastøði: er fátækradømi í Føroyum?
4. Norðurlond: grannar okkara
- Hvussu er við fátækradømi í Norðurlondum?
- Hvussu kunnu Norðurlond arbeiða við fátækradømi?
5. Vesturheimurin (t.d. Vesturevropa og USA)
- Hvussu er við fátækradømi í vesturheiminum?
- Hvussu kann vesturheimurin arbeiða móti fátækradømi?
6. Heimurin:
- Tosa um hvar í heiminum fólk búgva, sum eru ógvusliga fátøk?
- Hvat kunnu lond í heiminum gera, at basa fátækradømi?
7. Samfelagið
- Hvønn týdning kann tað hava fyri eitt samfelag, ið hevur nógv ógvusliga fátøk fólk?
8. Umhvørvið
- Hvørja ávirkan kann fátækradømi hava á umhvørvið?
9. Búskapur
- Hvørja ávirkan kann fátækradømi hava á búskapin?
10. Undirmálini
- Tosa um undirmálini, sí niðast í: Heimsmál 1: Basa fátækradømi.
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot - Heimsmál: 1 Basa fátækradømi (15 min)
(INNFØRSLA ENDAÐ)
FRAMHALD: Sjálvaldur tíðarkarmur við nøkrum uppskotum
Heimsins bestu tíðindi
- Les greinar niðast her: Heimsmál 1: Basa fátækradømi (Ger t.d. spurningar, sí 2 omanfyri)
- Hvørji onnur heimsmál verða ávirkað av heimsmáli 11 - sí uppskot í “Heimsins bestu tíðindum”.
- Les meira, t.d. : Hele verden i skole, Verdens bedste nyheder,Verdenstimen
Orðaskifti
Tosa um undirmálini
Tak aftur í evnini og tilgongdirnar í 3 í INNFØRSLUNI og far í dýpdina...
Ítøkilig átøk
- Set orð á, ella ger lista yvir tað, sum eitt fólk hevur brúk fyri í ein dag, eina viku, mánað, eitt ár.
- Ber til at liva, hóast vit ikki eiga alt, sum vit kundu hugsað okkum?
- Kanna, hvat fátækradømi ger við eitt fólk, ella eitt barn, sum veksur upp.
- Hvat høvdu vit í Føroyum fingið fyri 8 kr. um dagin?
- Tosa við Frelsunarherin, Reyða Kross, Neyðhjálp Fólkakirkjunnar.
Undirvísingarmiðlar og amboð
- plakatir, blaðframleiðsla, faldari, uppslag, framløga, filmur, útvarpssending, sjónvarpssending, skriva stíl.
Arbeiðshættir
- Bólkaarbeiði t.d. Cooperative Learning strukturar. Pultsundirvísing.
Endurtøka: Gang í gjøgnum øll heimsmálini (20 min)
- Les yvirlitið um tey 17 heimsmálini
- Kanna vitanina við Kahootspurningum um tey 17 heimsmálini
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















02 UNDIRVÍSINGARGONGD
Áðrenn farið verður í holt við tey einstøku heimsmálini, er tað ein fyrimunur at hava verið í gjøgnumhetta:
00 Undirvísingargongd: Um tey 17 heimsmálini - Inngangur
Hvørt av teimum 17 heimsmálunum er sera umfatandi og tí ber sjálvsagt ikki til at fara í dýpdina í øllum í einum skúlaári. Undirvísingongdirnar eru tí bygdar upp við einari INNFØRSLU og einum FRAMHALDI. Um ætlanin er at næmingarnir bara skulu fáa eitt hampiligt innlit í eitt mál, er nóg mikið við INNFØRSLUNI, sum er mett til at taka 2x45 min. So kann verða farið víðari til næsta mál. Um valt verður at fara meira í dýpdina, kann verða farið til FRAMHALD, sum er eitt savn við nøkrum uppskotum.
INNFØRSLA (1-3): 2 UNDIRVÍSINGARTÍMAR Á 45 MIN
At seta seg inn í evnið
- Vís stuttan film um evnið t.d. henda: FNs bærekraftsmål 2: Utrydde sult ella FN's verdensmål 2
- Næmingarnir lesa: 2 Mat til øll:
Uppskot: nýt til dømis Cooperative Learning (CL) hættir, sum “leiklutalesing” (CL) ella “duettlesing” (CL). (10 min)
Svara spurningum 20 min
Spurningarnir niðanfyri 1-10 eru gjørdir soleiðis, at svarið finst í tekstinum: 2 Mat til øll í somu røð sum spurningarnir. Næmingarnir svara spurningunum skrivliga. Um næmingarnir eisini skriva spurningarnar niður, er størri møguleiki fyri, at spurningarnir verða skiltir. Næmingarnir kunnu arbeiða saman t.d. tveir og tveir at finna svarini og tosa saman um tey. Men hvør næmingur skal skriva alt.
- Hvat snýr annað heimsmálið seg um?
- Hetta heimsmálið fevnir um tey, ið líða av so ógvusligari hungursneyð, at tey kunnu doyggja í hungri og …?
- Hvat er hent síðani 2000 við tí parturin av fólki, ið ikki fær nóg mikið av mati?
- Hvussu nógv fólk fara hvørt kvøld svong í song?
- Hvat hevur altjóða samfelagið megnað við at veita hjálp og at senda mat?
- Hvat kann hungursneyð forða fyri?
- Hví mennast børn ikki?
- Hvat er tí umráðandi?
- Tey ríku londini hava ein týdningarmiklan leiklut. Eitt nú við at skapa javnar kappingarumstøður og…?
- Hvat verður gjørt við stóran part av tí mati, við framleiða í dag?
At svara spurningum skrivliga er sjálvandi bara ein møguleiki av fleiri. Sum variatión kunnu CL strukturar sum Dupultsirklar (CL), Orðið runt (CL) verða nýttir,
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot spurningum - Heimsmál: 02 mat til øll (15 min)
Orðaskifti og kjakspurningar 45 min
Tá ið næmingarnir hava verið ígjøgnum 1 og 2 og hava fingið eina hóming um, hvat heimsmálið snýr seg um, ber til at fara fara eitt sindur djúpari inn í evnið, sí niðanfyri.
Byrja við hugaroki (10 min)
- Felags hugarok upp á talvuna ella Flip-over Stafett (CL)
Orðaskifti í bólkum (20 min)
Til ber at nýta CL hættir sum: Dupultsirklar (CL) ), Borðið rund (CL), Uppskot um spurningar at viðgera í bólkunum at velja burtur úr soleiðis, sum tað passar í mun til tíðina, ið er sett av. Spurningarnir eru settir út frá ymiskum sjónarhornum sum “persónliga støðið”, “lokalt” osfr.
Leita eisini á netinum eftir svarum.
1. Persónliga støðið: týdningurin fyri teg og tíni nærmastu
- Upplivir tú nakantíð mattrot?
- Er nakað av okkara mati, sum vit kunnu liva fyri uttan?
2. Lokalt: grannalagið, vinnulív, arbeiðspláss, skúli, kommuna
- Hvussu kunnu vit í nærumhvørvinum gera okkara fyri at fáa frið, rættvísi og sterkar stovnar?
3. Landið: Lógir, landsstýri, Løgting
- Hvussu er við mattroti í Føroyum?
- Hvussu var við mattroti í Føroyum fyrr í tíðini
4. Norðurlond: grannar okkara
- Hvussu er við mattroti í Norðurlondum?
- Hvussu var við mattroti í Norðurlondum fyrr í tíðini?
5. Vesturheimurin (Vesturevropa og USA)
- Hvussu er við mattroti í vesturheiminum?
6. Heimurin
- Hvørji lond í heiminum stríðast við mattroti?
- Hvussu kunnu lond, sum eru væl fyri, hjálpa londum við mattroti?
7. Samfelagið
- Hvønn týdning kann tað hava fyri samfelagið, at trot er á mati?
8. Umhvørvið
- Hvørjar avleiðingar kann mattrot hava fyri umhvørvið?
9. Búskapur
- Hvørja ávirkan kann mattrot hava fyri búskapin?
10. Undirmálini
- Tosa um undirmálini, sí niðast í : 2 Mat til øll
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot spurningum - Heimsmál: 02 mat til øll (15 min)
FRAMHALD: sjálvaldur tíðarkarmur við nøkrum uppskotum
Heimsins bestu tíðindi
- Les greinar niðast her: 2 Mat til øll
- Hvørji onnur heimsmál verða ávirkaði av Heimsmáli 11 - sí uppskot í “Heimsins bestu tíðindum”.
- Les meira: Hele verden i skole, Verdens bedste nyheder, Verdenstimen
Orðaskifti
- Tosa um undirmálini
- Tak aftur í evnini og tilgongdirnar í 3 í INNFØRSLUNI og far í dýpdina.
Ítøkilig átøk
- Kanna eftir, hvat hungur ger við eitt fólk, ella við eitt barn, sum veksur upp.
- Set orð á og ger lista yvir tað, sum eitt fólk skal hava at eta í ein dag, eina viku, ein mánað, eitt ár.
Undirvísingarmiðlar og amboð
- plakatir, blaðframleiðsla, faldari, uppslag, framløga, filmur, útvarpssending, sjónvarpssending, skriva stíl.
Arbeiðshættir
- Bólkaarbeiði t.d. Cooperative Learning strukturar. Pultsundirvísing.
Endurtøka: Far gjøgnum øll heimsmálini (20 min)
- Les yvirlitið um tey 17 heimsmálini
- Kanna vitanina við Kahootspurningum um tey 17 heimsmálini
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















03 UNDIRVÍSINGARGONGD
Áðrenn farið verður í holt við tey einstøku heimsmálini, er tað ein fyrimunur at hava verið í gjøgnum hetta:
00 Undirvísingargongd: Um tey 17 heimsmálini - Inngangur
Hvørt av teimum 17 heimsmálunum er sera umfatandi og tí ber sjálvsagt ikki til at fara í dýpdina í øllum í einum skúlaári. Undirvísingongdirnar eru tí bygdar upp við einari INNFØRSLU og einum FRAMHALDI. Um ætlanin er at næmingarnir bara skulu fáa eitt hampiligt innlit í eitt mál, er nóg mikið við INNFØRSLUNI, sum er mett til at taka 2x45 min. So kann verða farið víðari til næsta mál. Um valt verður at fara meira í dýpdina, kann verða farið til FRAMHALD, sum er eitt savn við nøkrum uppskotum.
INNFØRSLA (1-3): 2 UNDIRVÍSINGARTÍMAR Á 45 MIN
At seta seg inn í evnið
- Vís stuttan film um evnið t.d. henda: FNs bærekraftsmål 3: Sikre god helse og fremme livskvalitet for alle
- Næmingarnir lesa: 3 Góð heilsa og vælvera
Uppskot: nýt til dømis Cooperative Learning (CL) hættir, sum “leiklutalesing” (CL) ella “duettlesing” (CL). (10 min).
Svara spurningum 20 min
Spurningarnir niðanfyri 1-10 eru gjørdir soleiðis, at svarið finst í tekstinum: 3 Góð heilsa og vælvera - í somu røð sum spurningarnir. Næmingarnir svara spurningunum skrivliga. Um næmingarnir eisini skriva spurningarnar niður, er størri møguleiki fyri, at spurningarnir verða skiltir. Næmingarnir kunnu arbeiða saman t.d. tveir og tveir at finna svarini og tosa saman um tey. Men hvør næmingur skal skriva alt.
- Hvussu skriva Sameindu Tjóðir í formælinum til heimsmálini?
- Hvat er higartil tíverri ikki eydnast hjá ST?
- Hvat er nógv í tali í dag, samanborið við farnu 20 árini?
- Hvat hoyrir til søguna?
- Hvat síggja vit, um vit líta enn longur aftur í søguna?
- Hvat er kortini ikki rætt at siga?
- Hvat hevur stóran týdning?
- Hvat snýr sekstanda heimsmálið seg eisini um?
- Hvat er samstundis eitt lyklahugtak í heimsmálunum?
- Nær verður gjørligt at sleppa úr harðskapinum?
At svara spurningum skrivliga er sjálvandi bara ein møguleiki av fleiri. Sum variatión kunnu CL strukturar, sum Dupultsirklar (CL), Orðið runt (CL) verða nýttir,
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot spurning - Heimsmál: 03 Góð heilsa og vælvera (15 min)
Orðaskifti og kjakspurningar 45 min
Tá ið næmingarnir hava verið í gjøgnum 1 og 2 og hava fingið eina hóming um, hvat heimsmálið snýr seg um, ber til at fara fara eitt sindur djúpri inn í evnið, sí niðanfyri.
Byrja við hugaroki (10 min)
- Felags hugarok upp á talvuna ella Flip-over Stafett (CL)
Orðaskifti í bólkum (20 min)
Til ber at nýta CL hættir sum Dupultsirklar (CL), Borðið runt (CL), Uppskot um spurningar at viðgera í bólkunum at velja burtur úr soleiðis, sum tað passar í mun til tíðina, ið er sett av. Spurningarnir eru settir út frá ymiskum sjónarhornum sum “persónliga støðið”, “lokalt” osfr.
Leita eisini á netinum eftir svarum.
1. Persónliga støðið: týdningurin fyri teg og tíni nærmastu
- Hvat liggur í orðinum lívsstílur?
- Er heilsa og vælvera eitt evni í skúlanum?
- Hvør hevur ábyrgdina av heilsu og vælveru hjá børnunum?
2. Lokalt: grannalagið, vinnulív, arbeiðspláss, skúli, kommuna
- Hvussu kunnu vit gera í nærumhvørvinum, so fólk hava góða heilsu og kenna vælveru?
3. Landið: Lógir, landsstýri, Løgting
- Hvussu er við heilsustøðu og vælveru í Føroyum?
- Hvussu arbeiðir Fólkaheilsuráðið og Sjúkrahúsverkið við heilsu og vælveru?
4. Norðurlond: grannar okkara
- Hvussu er við heilsustøðu og vælveru í Norðurlondum?
- Hvussu verður arbeitt við heilsu og vælveru í Norðurlondum?
5. Vesturheimurin (Vesturevropa og USA)
- Hvussu er við heilsustøðu og vælveru í vesturheiminum?
- Hvussu verður arbeitt við heilsu og vælveru í vesturheiminum?
6. Heimurin:
- Hvussu er heilsustøðan í heiminum dag?
- Hvussu verður arbeitt við heilsu og vælveru í heiminum?
7. Samfelagið
- Hvønn týdning hevur góð heilsa og vælvera fyri samfelagið?
8. Umhvørvið
- Hvønn týdning hevur góð heilsa og vælvera fyri umhvørvið?
9. Búskapur
- Hvønn týdning hevur góð heilsa og vælvera fyri búskapin?
10. Undirmálini
- Tosa um undirmálini, sí niðast í 3 Góð heilsa og vælvera
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot spurning - Heimsmál: 03 Góð heilsa og vælvera (15 min)
(INNFØRSLA ENDAÐ)
FRAMHALD: sjálvaldur tíðarkarmur við nøkrum uppskotum
Heimsins bestu tíðindi
- Les greinar niðast her: 3 Góð heilsa og vælvera (Ger spurningar, sí 2 omanfyri)
- Hvørji onnur heimsmál verða ávirkað av Heimsmáli 11, sí uppskot í “Heimsins bestu tíðindum”.
- Les meira, t.d.: Hele verden i skole, Verdens bedste nyheder, Verdenstimen
Orðaskifti
- Tosa um undirmálini. Tak aftur í evnini og tilgongdirnar í 3 í INNFØRSLUNI og far í dýpdina.
Ítøkilig átøk
- Vitja stovnar
Undirvísingarmiðlar og amboð
- plakatir, blaðframleiðsla, faldari, uppslag, framløga, filmur, útvarpssending, sjónvarpssending, skriva stíl.
Arbeiðshættir
- Bólkaarbeiði t.d. Cooperative Learning strukturar. Pultsundirvísing.
Endurtøka: Far ígjøgnum øll heimsmálini (20 min)
- Les yvirlitið um tey 17 heimsmálini
- Kanna vitanina við Kahootspurningum um tey 17 heimsmálini
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















04 UNDIRVÍSINGARGONGD
Áðrenn farið verður í holt við tey einstøku heimsmálini, er tað ein fyrimunur at hava verið í gjøgnum hetta:
00 Undirvísingargongd: Um tey 17 heimsmálini - Inngangur
Hvørt av teimum 17 heimsmálunum er sera umfatandi og tí ber sjálvsagt ikki til at fara í dýpdina í øllum í einum skúlaári. Undirvísingongdirnar eru tí bygdar upp við einari INNFØRSLU og einum FRAMHALDI. Um ætlanin er at næmingarnir bara skulu fáa eitt hampiligt innlit í eitt mál, er nóg mikið við INNFØRSLUNI, sum er mett til at taka 2x45 min. So kann verða farið víðari til næsta mál. Um valt verður at fara meira í dýpdina, kann verða farið til FRAMHALD, sum er eitt savn við nøkrum uppskotum.
INNFØRSLA (1-3): 2 UNDIRVÍSINGARTÍMAR Á 45 MIN
At seta seg inn í evnið
- Vís stuttan film um evnið: FNs bærekraftsmål 4: God utdanning
- Næmingarnir lesa: 04 Heimsmál: Góðska í útbúgving
Uppskot: nýt til dømis Cooperative Learning (CL) hættir, sum “leiklutalesing” (CL) ella “duettlesing” (CL). (10 min)
Svara spurningum 20 min
Spurningarnir niðanfyri 1-10 eru gjørdir soleiðis, at svarið finst í tekstinum: 04 Heimsmál: Góðska í útbúgving í somu røð sum spurningarnir. Næmingarnir svara spurningunum skrivliga. Um næmingarnir eisini skriva spurningarnar niður, er størri møguleiki fyri, at spurningarnir verða skiltir. Næmingarnir kunnu arbeiða saman t.d. tveir og tveir at finna svarini og tosa saman um tey. Men hvør næmingur skal skriva alt.
- Hvat er semja um?
- Hvat sigur Jeffrey Sachs, sum er serfrøðingur í burðardyggari menning á Columbia University?
- Hvørja raðfesting fekk hetta málið?
- Hvat skapar holla útbúgving?
- Framvegis eru mong sum...?
- Hvat fekk fjórða hvørt barn?
- Hvussu er støðan batnað síðani túsundáraskiftið?
- Hvat metti UNESCO í 2010?
- Hvat var talið í 1990?
- Hvat kann frálæra vera við til?
At svara spurningum skrivliga er sjálvandi bara ein møguleiki av fleiri. Sum variatión kunnu CL strukturar, sum Dupultsirklar (CL), Orðið runt (CL) verða nýttir,
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot spurning - Heimsmál: 04 Góðska í útbúgving (15 min)
Orðaskifti og kjakspurningr 45 min
Tá ið næmingarnir hava verið ígjøgnum 1 og 2 og hava fingið eina hóming um, hvat heimsmálið snýr seg um, ber til at fara fara eitt sindur djúpri inn í evnið, sí niðanfyri.
Byrja við hugaroki (10 min)
1. Felags hugarok upp á talvuna, ella Flip-over Stafett (CL)
Orðaskifti í bólkum (20 min)
Til ber at nýta CL hættir sum Dupultsirklar (CL) , Borðið runt (CL), Uppskot um spurningar at viðgera í bólkunum at velja burtur úr soleiðis, sum tað passar í mun til tíðina, ið er sett av. Spurningarnir eru settir út frá ymiskum sjónarhornum sum “persónliga støðið”, “lokalt” osfr.
Leita eisini á netinum eftir svarum.
1. Persónliga støðið: týdningurin fyri teg og tíni nærmastu
- Hvussu er við góðsku í tínum møguleikum at velja útbúgving?
- Hvussu eru tínir útbúgvingarmøguleikar?
- Hvat kostar tín skúlgongd og útbúgving?
2. Lokalt: grannalagið, vinnulív, arbeiðspláss, skúli, kommuna
- Hvussu eru útbúgvingarmøguleikarnir í økinum, har tú býrt?
3. Landið: Lógir, landsstýri, Løgting
- Hvussu er skúlin í Føroyum?
- Hvussu eru útbúgvingarmøguleikarnir í Føroyum?
- Hvat kostar tað at ganga í skúla í Føroyum?
4. Norðurlond: grannar okkara
- Hvussu er skúlin í Norðurlondum?
- Hvussu eru útbúgvingarmøguleikarnir í Norðurlondum?
- Hvat kostar tað at ganga í skúla í Norðurlondum?
5. Vesturheimurin (Vesturevropa og USA)
- Hvussu er skúlin í vesturheiminum?
- Hvussu eru útbúgvingarmøguleikarnir í vesturheiminum?
- Hvat kostar tað at ganga í skúla í vesturheiminum?
6. Heimurin:
- Hvussu er skúlin í vesturheiminum?
- Hvussu eru útbúgvingarmøguleikarnir í vesturheiminum?
- Hvat kostar tað at ganga í skúla í vesturheiminum? Hvørji lond í heiminum arbeiða fyri friði, rættvísi og sterkum stovnum?
7. Samfelagið
- Hvønn týdning hevur góðska í útbúgving fyri samfelagið?
8. Umhvørvið
- Hvønn týdning hevur góðska í útbúgving fyri umhvørvið?
9. Búskapur
- Hvønn týdning hevur góðska í útbúgving fyri búskapin?
10. Undirmálini
- Tosa um undirmálini, sí niðast í: 04 Heimsmál: Góðska í útbúgving
Er tíð, ber til at royna vitanina við Kahoot spurning - Heimsmál: 04 Góðska í útbúgving (15 min)
(INNFØRSLA ENDAÐ)
FRAMHALD: sjálvaldur tíðarkarmur við nøkrum uppskotum
Heimsins bestu tíðindi
- Les greinar niðast her: 4-godska-i-utbugvin-1.html04 Heimsmál: Góðska í útbúgving(Ger spurningar, sí 2 omanfyri)
- Hvørji onnur heimsmál verða ávirkað av Heimsmáli 11 sí uppskot í “Heimsins bestu tíðindum”.
- Les meira: https://heleverdeniskole.dk/de-17-maalHele verden i skole, Verdens bedste nyheder, Verdenstimenhttps://verdenstimen.dk/trin/mellemtrin
Orðaskifti
- Tosa um undirmálini
- Tak aftur í evnini og tilgongdirnar í 3 í INNFØRSLUNI og far í dýpdina.
Ítøkilig átøk
- Kanna og lýs eitt land, har útbúgvingarmøguleikarnir eru vánaligi
Undirvísingarmiðlar og amboð
- plakatir, blaðframleiðsla, faldari, uppslag, framløga, filmur, útvarpssending, sjónvarpssending, skriva stíl
Arbeiðshættir
- Bólkaarbeiði t.d. Cooperative Learning strukturar. Pultsundirvísing.
Endurtøka: Far gjøgnum øll heimsmálini (20 min)
- Les yvirlitið um tey 17 heimsmálini
- Kanna vitanina við https://create.kahoot.it/details/17-heimsmalini-fyri-burardyggari-menning/b1aa4831-974e-4b2e-bb56-1ca1e2abf8eeKahootspurningum um tey 17 heimsmálini
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















Inngangur
Áðrenn farið verður í holt við tey einstøku heimsmálini, er tað ein fyrimunur at hava verið í gjøgnum inngangin, har greitt verður bakgrundini aftan fyri heimsmálini.
1 UNDIRVÍSINGARTÍMI Á 45 MIN
At seta seg inn í evnið
- Vís stuttan film um evnið t.d. henda: Heimsmál hjá ST (6 min) ella henda Gør verdensmålene til virkelighed - Verdenstimen.dk
- Næmingarnir lesa: Heimsmálini - Inngangur
- Uppskot: nýt t.d. Cooperative Learning hættir, sum “leiklutalesing” (CL) ella “duettlesing” (CL). (10 min)
Svara spurningum 20 min
Spurningarnir niðanfyri 1-10 eru gjørdir soleiðis, at svarið finst í tekstinum omanfyri í somu raðfylgju sum spurningarnir. Næmingarnir svara spurningunum skrivliga. Um næmingarnir eisini skriva spurningarnar niður, er størri møguleiki fyri, at spurningarnir verða skiltir. Næmingarnir kunnu arbeiða saman t.d. tveir og tveir at finna svarini og tosa saman um tey. Men hvør næmingur skal skriva alt.
- Nær gjørdust vit 1 milliard fólk í heiminum?
- Hvat var fólkatalið í heiminum í 2017?
- Hvat hevur tað við sær, at vit eru vorðin so nógv fólk?
- Hvat samtyktu ST limalondini í 2000?
- Hvat førdu Túsundára Menningar Málini m.a.til?
- Hvat gerst við tíðini alt meira týðiligt?
- Hvat fingu børn og ung møguleika til?
- Nær vóru tey 17 heimsmálini fyri burðardygga menning alment
- Hvørji eru framtíðarútlitini?
- Hvat skulu øll ST lond binda seg til?
At svara spurningum skrivliga er sjálvandi bara ein møguleiki av fleiri. Sum variatión kunnu CL strukturar, sum Dupultsirklar (CL), Orðið runt (CL) verða nýttir,
Er tíð til tað, kanst tú royna vitanina við Kahoot spurningum (15 min)
Orðaskifti og kjakspurningr 45 min
Tá ið næmingarnir hava verið í gjøgnum 1 og 2 og hava fingið eina hóming um, hvat heimsmálið snýr seg um, ber til at fara fara eitt sindur djúpri inn í evnið, sí niðanfyri.
1. Byrja við hugarok (10 min)
1. Felags hugarok upp á talvuna - ella t.d. Flip-over Stafett (CL)
2. Orðaskifti í bólkum (20 min)
T.d. nýta CL hættir sum: Dupultsirklar (CL) ), Borðið rund (CL), Uppskot um spurningar at viðgera í bólkunum at velja burtur úr - soleiðis, sum tað passar í mun til tíðina, sum er sett av.
Hvussu hevur fólkavøksturin verið seinastu 200 árini - leita á netinum.
1. Hvussu hevur fólkavøksturin verið seinastu 200 árini - leita á netinum
2. Tosa um upprunan og týdningin hjá ST
3. Arbeið við hugtøkum, sum eru nýtt í tekstinum, sí “Orð og hugtøk”
4. Hvønn leiklut hava Føroyar í mun til ST, hava vit skyldur og uppgávur?
5. Spyr spurningar, sum fáa næmingarnar at grunda yvir, t.d.: Hvørjir eru stórstu trupulleikar í nærumhvørvinum?
3. Gjøgnumgongd og prát um tey 17 heimsmálini (45 min)
1. Kanna vitanina við Kahootspurningum um tey 17 máliniGjøgnumgongd og prát um tey 17 heimsmálini (45 min)
Far ígjøgnum tey 17 heimsmálini 20 min
- Les yvirlitið um tey 17 heimsmálini
- Kanna vitanina við Kahootspurningum um tey 17 málini
Les meira um heimsmálini á hesum leinkjum:
- Un.org/sustainabledevelopment – almenn síða hjá ST um heimsmálini
- Globalgoals.org – síða sum Project Everyone hevur gjørt um heimsmálini
- Millennium Development Goals report 2015 – endaliga ST frágreiðingin um 2015 málini
- Verdenstimen – tilfar til fólkaskúlar og miðnámsskúlar um heimsmálini
- Dátugrunnurin hjá Heimsbankanum
- Ráðstevna um heimsmálini
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur


















Heimsmálini
Henda tekst um tey 17 heimsmálini hjá ST hevur Jón Kragesteen, lærari, skrivað. Teksturin, sum er inngangur og undirvísingargongdir, er ætlaður miðdeild og hádeild í fólkaskúlanum.
Inngangur
Í 1804 kom fólkatalið fyri fyrstu fyri upp í eina milliard. Bara 123 ár seinni, í 1927 var talið tvífaldað upp í 2 milliardir. 33 ár seinni, í 1960, var talið 3 milliardir. Næstu árini øktist talið av fólkum í heiminum við einari milliard umleið hvørt 13. ár. Í 2012 var komið upp í 7 milliardir, og í 2017 eru vit longu 7,5 milliardir. At vit eru vorðin so nógv fólk hevur við sær at minni verður í part, tá ið vit skulu býta tilfeingið, sum er til í heiminum. Tíverri er hetta býtið sera ójavnt. Summi hava í yvirflóð, liva í tryggum samfeløgum, hava nógmikið av mati, klæðum góð hús og hava góðar útbugvingarmøguleikar, meðan onnur liva í fátækradømi við kriggi, sjúku, uttan hús og heim - og menningarmøguleikarnir eru avmarkarðir.
Túsundára menningarmálini - frá 2000 til 2015
Í 2000 samtyktu Sameindu Tjóðir túsundára menningarmálini. Hetta førdi til, at stór framstig vóru gjørd, m.a. minkaði talið á fólkum, sum eru ógvusliga fátøk, munandi.
Tey 17 heimsmálini fyri burðardygga menning - frá 2015 til 2030
Tá ið árið 2015 fór at nærkast, ásannaðu ST-limalondini, at neyðugt var at fáa eina semju um nýggj mál at arbeiða fram í móti. M.a. gerst alt meira týðiligt, at virksemið hjá mannaættini er so umfatandi, at tað hevur stóra ávirkan á náttúruna og umhvørvið. Framtíðarútlitini eru, at liviumstøðurnar hjá okkara eftirkomarum fara at vera nógv broyttar. Settur var ein opin arbeiðsbólkur við umboðum úr øllum ST-limalondunum. Opni arbeiðsbólkurin var saman 13 ferðir í árunum 2013 og 2014. Her arbeiddu politikkarar og onnur leiðandi fólk í samstarvi við fólki við servitan um útbúgving, heilsu, veðurlagi og øðrum evnum. Arbeiðsbólkurin viðgjørdi stóru trupulleikarnar, sum fólk kring heimin standa yvirfyri. Eisini børn og ung fingu møguleika til at ávirka úrslitið. 25. september 2015 vóru tey 17 heimsmálini fyri burðardygga menning løgd alment fram í ST høvuðsborgini í New York.
Semjan um tey 17 Heimsmálini um burðardygga menning inniber, at øll ST-lond skulu binda seg til at gera sítt fyri, at fólk í øllum heiminum fáa eitt betri lív uttan samstundis at leggja heimin í oyði. Í semjuni er ásett, at hetta skal verða gjørt, áðrenn næstu 15 árini eru gingin, frá 2015 til 2030. Við hesum avloystu tey 17 heimsmálini um burðardygga menning túsundáramálini frá 2000.
Undirvísingargongdir til einstøku heimsmálini
Ein undirvísingargongd er gjørd til hvørt heimsmál. Trýst á ímyndinar fyri at síggja undirvísingargongdinar til ávísu heimsmálini.
Undirvísingargongd - Inngangur






































