Sjógarpur. Sjórænari? Tjóðarhetja? · 1545–1589
Magnus
Heinason
Hetja ella brotsmaður?
Magnus Heinason verður ofta nevndur ein føroysk tjóðarhetja. Men søgan um hann er eisini søgan um vald, skuldsetingar og ein deyðadóm.

Frá Nesi til Keypmannahavnar
Vel eitt árstal og fylg søguni!Norðuratlantshavið í 1588
Nær livdi hann? Hvar búði hann? Hvat gjørdi hann? Var hann veruliga ein hetja?
Hvat kennir tú aftur á kortinum – og hvat undrar teg?
Hvør var Magnus Heinason? Hvørjar gerðir gjørdu hann til eina hetju í eygunum á føroyingum? Les søguna, eitt brot í senn. Eftir hvønn kapittul metir tú, um Magnus var ein hetja ella ein brotsmaður. Tú kanst væl broyta meining, so hvørt sum tú lesur.
Magnus vaks upp á Nesi í Eysturoy
Magnus Heinason varð helst føddur um 1545. Keldurnar siga ikki við vissu, hvar hann var føddur. Nes, Oyndarfjørður og Noreg verða nevnd.
Vit vita lítið um barnaár Magnusar í Føroyum. Helst vaks hann upp á Nesi. Pápin, Heini Havreki, var sóknarprestur í Eysturoy, og prestagarðurin var á Nesi.
Tað bendir á, at Magnus flutti ungur til Noregs, helst í 1566, tá ið pápin fekk prestastarv í Noregi.
Í Noregi fekk Magnus ungur skip at føra. Ein ferð gekst illa: skipið varð rænt, og tá ið hann kom aftur til Bergen, gjørdu fólk gjøldur burtur úr honum.
Legg merki til orðið „helst“. Hví er tað týdningarmikið í eini søguligari frásøgn?
Heini Havreki var pápi Magnusar
Heini Havreki, sum eisini verður nevndur Heini Jónson, var eftir øllum at døma føddur í Bergen um 1514. Hann las til prest, og søgnin sigur, at hann kom rekandi úr Noregi til Føroya í einum báti saman við øðrum studentum.
Eingin veit við vissu, hvar teir komu á land. Sagnirnar nevna bæði Nes í Eysturoy og Norðoyggjar. Ein kend søgn sigur, at Heini og ferðafelagarnir komu á land í Húsavík.
Heini giftist húsavíksgentuni Herborg, og tey fingu millum annað sonin Jón Heinason, sum gjørdist Føroya løgmaður. Herborg doyði ung, og Heini Havreki giftist seinni við norsku Gyrid Arnbjørnsdatter Gran, sum hann áður hevði verið trúlovaður við. Tey búsettust í Føroyum og fingu í 1545 Magnus Heinason.
Í katólsku kirkjuni vóru prestar vanliga ógiftir. Eftir siðaskiftið um miðja 16. øld gjørdist Heini sóknarprestur í Eysturoy. Í 1557 gjørdist hann fyrsti lutherski próvsturin í Føroyum.
Í 1566 flutti Heini við húskinum til Noregs, har hann gjørdist sóknarprestur á Radøy. Hann doyði í 1576.

Í hernaðartænastu í Niðurlondum
Magnus fór úr Bergen til Niðurlond. Har var hann í hernaðartænastu hjá Vilhelm av Oranje í nøkur ár. Magnus stríddist hesi árini fyri Niðurlond í frælsiskrígnum móti Spania, eisini kallað 80-árakríggið (1568-1648).
Uppreisturin í Niðurlondum gekst ikki altíð væl. Vilhelm av Oranje gav sjófólki serlig loyvi at berjast móti sponskum skipum. Hesir sjókrígsmenn vórðu nevndir Watergeuzen, ið merkir „sjóbiddararnir“. Tað verður hildið, at Magnus kann hava verið ímillum teirra. Sjókríggið var ein partur av uppreistrinum móti Spania. Eftir langa tíð og harðan bardaga vunnu norðaru Niðurlond sjálvstýri.
Vit vita ikki, hvussu leingi Magnus var í Niðurlondum. Men eftir nøkur ár fór Magnus aftur til Bergen og bjóðaði sær til at tæna Fríðriki 2., kongi í Danmark og Noregi.

Fær Føroyahandilin
Tann 17. apríl 1578 fekk Magnus Heinason loyvi frá kongi at fara til Føroya at krevja inn gamla skuld.
Hálvbróðir Magnusar, Jón Heinason, var vorðin løgmaður í Føroyum. Jón stuðlaði Magnusi, tá ið hann royndi at fáa handilsloyvi. Í desembur 1578 fóru Jón og aðrir føroyingar til Danmarkar at heita á kong um at lata Magnusi handilin. Kongur játtaði hesum.
Hóast Christoffer Valkendorf, rentumeistari, mótmælti, fekk Magnus 4. februar 1579 loyvi at reka handil í Føroyum saman við handilsfeløgum sínum.
Valkendorf gjørdist ein av fremstu mótstøðumonnunum hjá Magnusi.
Minst til navnið Valkendorf. Hann fert tú at hoyra meira um seinni.
Fær loyvi at verja handilin
Á sumri 1579 herjaði enski sjórænarin Thomas Clark á Tinganes í Havn. Hetta elvdi til trupulleikar fyri handilin hjá Magnusi. Clark tók millum annað pening, sum Magnus skuldi gjalda kongi. Magnus bað tí um at sleppa undan at gjalda alt avgjaldið. Valkendorf mótmælti, men Magnus slapp undan at gjalda helvtina av avgjaldinum.
Magnus vildi verja handilsskipini betur og bað kong um loyvi at berjast móti sjórænarum. Hann fekk hetta loyvið, og handilsskipini vórðu útgjørd við kanónum.
Hvør er munurin á sjóhernaði við loyvi og sjóráni?
Dansk-norska ríkið á døgum Magnusar
Í 1380 fingu Føroyar sum partur av norska ríkinum sama kong sum Danmark. Frá 1397 vóru Føroyar eisini partur av Kalmarsamveldinum, har Svøríki og Finnland vóru við.
Kalmarsamveldið fór í upploysn í 1523, men Danmark og Noreg høvdu framvegis sama kong. Føroyar og Ísland vóru eisini undir hesum kongi. Kongur búði í Keypmannahavn, og Bergen var ein av størstu handilsbýunum í ríkinum.
Stættarsamfelagið – fýra stættir
Í 1500-talinum var samfelagið í Danmark og Noregi skipað í stættir. Vanliga verður tosað um fýra høvuðsstættir. Henda skipan verður nevnd eitt stættarsamfelag. Kongur hevði hægstu støðuna.
- Aðalstættin hevði stórt vald og nógv arvalig serrættindi. Aðalin hevði millum annað serligan rætt til at fáa øki í len, og slapp undan at gjalda skatt.
- Prestastættin hevði ábyrgd av kirkju og trúarlívi.
- Borgarastættin fevndi millum annað um handilsmenn og handverkarar.
- Bóndastættin livdi fyrst og fremst av landbúnaði.
Hvørjari stætt hoyrdi Magnus til? Og hvussu var við Valkendorf?
Valkendorf var fíggindi Magnusar
Christoffer Valkendorf var rentumeistari hjá Fríðriki 2. og hevði ábyrgd av stórum pørtum av fíggjarumsiting ríkisins.
Hann hoyrdi til danska háaðalin og gjørdist embætismaður hjá kongi longu sum ungur. Valkendorf hevði stórt vald, men lá eisini í stríði við kong. Hóast ósemjurnar hevði kongur gagn av evnunum og valdinum hjá Valkendorf.
Frá 1574 var Valkendorf rentumeistari við ábyrgd av fíggjarviðurskiftunum í ríkinum. Í hesum starvi kom hann fleiri ferðir í stríð við Magnus Heinason. Tað hjálpti tó hjá Magnusi at vera væl við kong.

Søgurnar um sjórænarabardagar gera Magnus til hetju
Sagnir siga frá, at Magnus fleiri ferðir bardist móti sjórænarum, sum herjaðu í Føroyum. Í hesum frásagnum verður hann lýstur sum bæði snildur og djarvur. Men ikki allar frásagnirnar kunnu staðfestast við samtíðarkeldum.
Tað eru helst frásagnirnar um bardagarnar móti sjórænarum, sum hava gjørt Magnus Heinason til eina tjóðarhetju í Føroyum. Føroyingar høvdu ofta lítið at verja seg við móti sjórænarum, og søgurnar um Magnus livdu leingi bæði í Føroyum og Noregi. Fleiri søgur vóru eisini skrivaðar niður.
Bygdi Skansan
Í 1580 læt Magnus ein skansa byggja til verju fyri Havnina. Ikki er heilt greitt, hvar fyrsti skansin stóð, men hann var helst har, sum Skansin er í dag.
Skansin skuldi verja Havnina og handilin í Tinganesi. Tað er kortini torført at siga við vissu, hvussu stóran mun hann gjørdi í bardaganum móti sjórænarum.

Hvat ger eitt menniskja til eina hetju? Finn orð og dømi í tekstinum.
Føroyar í 1500-talinum
Føroyar vóru eitt lítið samfelag í 1500-talinum. Fólkatalið verður mett at hava verið um nøkur túsund. Føroyingar livdu fyri ein stóran part av tí, sum landið og havið góvu. Veðrið kundi vera baldrut, og í ringum árum var maturin knapur. Ódnir og vanlukkur gjørdu eisini lívið ótrygt.
Kongur gjørdi eisini av, hvørjir handilsmenn høvdu loyvi at selja og keypa vørur í Føroyum. Men ofta var handilin illa røktur. Føroyar vórðu eisini raktar av sjórænaraálopum. Sjórænarar tóku bæði vørur og í summum førum fólk til fanga.

Siðaskiftið í Føroyum
Siðaskiftið kom til Føroya um miðja 16. øld. Katólska kirkjuskipanin varð tá avloyst av eini lutherskari kirkju undir kongi. Biskupsembætið varð niðurlagt, og Føroyar gjørdust próvstadømi. Biskupssetrið í Kirkjubø varð niðurlagt, og jørðin, sum hevði verið ogn hjá katólsku kirkjuni, gjørdist kongsins ogn. Kongur fekk harvið størri vald í Føroyum.
Í nógvum londum bar siðaskiftið við sær, at gudstænastur og bíbilskir tekstir í størri mun vórðu á máli fólksins heldur enn á latíni. Í Føroyum gjørdist føroyskt kortini ikki kirkjumál. Danskt fekk størri rúm í kirkjuni, og tað gjørdi tað ofta trupult hjá føroyingum at skilja alt, sum varð lisið og prædikað.
Varðveitir handilsloyvið
Meðan Magnus royndi at verja handilin móti sjórænarum, sigldi eitt týskt skip kring Føroyar og handlaði við fólk. Hetta hevði við sær, at handilsvirksemið hjá Magnusi misti inntøkur. Valkendorf mælti kongi til at taka handilsloyvið frá honum. Kongur tók eina tíð handilsloyvið frá Magnusi.
Magnus fór til Danmarkar at mótmæla. Hann greiddi kongi frá viðurskiftunum og bjóðaði sær eisini at gera eina grønlandsferð. Kongur læt Magnus varðveita handilsloyvið.
Grønlandsferðin miseydnaðist
Magnus fór til Grønlands í 1581. Ferðin miseydnaðist: mjørki, illveður og havísur forðaðu teimum í at koma í land, og Magnus mátti venda aftur. Ferðin gjørdist dýr fyri Magnus.

Stevndur fyri neyðtøku
Tá ið Magnus kom aftur til Bergen, gjørdist støðan uppaftur verri hjá honum. Aðalskvinnan Margretha Gyntersberg ákærdi Magnus fyri at hava neyðtikið hana nøkur ár frammanundan. Hon greiddi seinni frá, at hon hevði átt eitt barn í loyndum, sum doyði undir burðinum.
Margretha var tá gift við aðalsmanninum Peder Hanssøn. Hon hevði greitt manninum frá tí, sum hon segði seg hava verið fyri. Málið varð eisini lagt fyri pápa hennara, Axel Gyntersberg, og fyri lensmannin í Bergen, Hans Lindenov, sum var vinmaður Magnusar.
Málið kom fyri rættin í Bergen 11. september 1581. Magnus noktaði seg sekan og svór eið upp á, at hann ikki hevði havt kynsligt samband við Margrethu. Rætturin góðtók fyribils eiðin hjá Magnusi, til annað varð prógvað. Síðan læt Hans Lindenov Margrethu Gyntersberg fongsla.

Lensmaðurin var vinmaður hjá Magnusi. Hvussu kundi tað ávirka málið?
Verður giftur við systur Margrethu
Tað kom eisini fram, at Magnus eftir øllum at døma hevði havt kynsligt samband við systur Margrethu, Sofíu. Hetta setti Gyntersberg-familjuna í eina trupla støðu.
Ein beiggi Margrethu noyddi hana sambært søguligu keldunum at skriva undir, at skuldsetingarnar vóru ósannar. Samstundis varð skipað fyri, at Sofía skuldi giftast við Magnusi.
Magnus og Sofía giftust á Bergenhus í 1582, meðan Margretha framvegis sat fongslað har.

Málið heldur fram
Málið um skuldsetingina fyri neyðtøku var kortini ikki av. Magnus stevndi nú Peder Hanssøn, manninum hjá Margrethu, fyri ærumeiðing. Málið kom fyri Ríkisráðið, har Christoffer Valkendorf var ein av dómarunum.
Margretha greiddi eisini frá, hvar barnið, sum hon segði seg hava átt, var jarðað. Hans Lindenov sendi fólk at leita, og leivdirnar av einum barni vórðu funnar.
Í januar 1583 varð Peder Hanssøn fríkendur fyri skuldsetingina um ærumeiðing. Rætturin tók ikki støðu til, um Magnus hevði framt neyðtøku. Málið snúði seg um, hvørt Peder hevði ærumeitt hann. Dómararnir heittu tó á kong um at taka skuldsetingina móti Magnusi upp í einum nýggjum máli.
Ein skuldseting er ikki tað sama sum ein dómur. Hvat fekk rætturin staðfest í hesum máli – og hvat varð ikki avgjørt?
Álvarsligar skuldsetingar
Samstundis sum málið um neyðtøku helt fram, sendi Valkendorf á várið 1582 Søren Flue til Føroya at vera fúti og at kanna viðurskiftini. Flue legði fram álvarsligar skuldsetingar móti Magnusi og hálvbróður hansara, Jóni Heinasyni, løgmanni.
Flue skuldsetti Magnus fyri svik og valdsmisnýtslu. Sambært skuldsetingunum skuldi Magnus hava tikið vørur frá fólki og noytt summi at selja sær vørur, so tey ikki høvdu nóg mikið eftir til at gjalda kongi. Hann varð eisini skuldsettur fyri at hava brúkt falska alin, selt mjøl úr spiltum korni og selt vánaligt øl sum dýra vøru.
Eftir skuldsetingunum skuldi Magnus eisini hava noytt føroyingar at útvega sær vistir til grønlandsferðina og noytt menn at fara við sær. Jón varð skuldsettur fyri sum løgmaður ikki at hava steðgað framferð Magnusar.
Skuldsetingarnar hjá Flue førdu í 1583 til fleiri rættarmál móti Magnusi. Jón Heinason varð settur frá sum løgmaður, og Magnus misti handilsloyvið í Føroyum. Teir royndu at vinna sær rættindini aftur.
Hvør sendi Flue til Føroya? Hvat kann tað merkja fyri skuldsetingarnar?
Missir handilsloyvið
Magnus skrivaði til kong og greiddi frá, at hann kendi seg so hart søktan, at hann ikki sá annan útveg enn at biðja kong um hjálp.
Á sumri 1583 var Magnus í Føroyum. Hann og hálvbróðirin Jón fingu Løgtingið at geva teimum gott skotsmál.
Eftir øðrum frásagnum broyttist støðan á tingi seinni sama summar, og skuldsetingarnar móti Magnusi fingu tá undirtøku. Keldurnar geva ikki eina greiða frágreiðing um, hví støðan broyttist.
Í januar 1584 fóru Magnus og Jón til Danmarkar at biðja kong endurskoða avgerðirnar, sum høvdu kostað teimum handilsloyvið og løgmansembætið.
Kongur bað Valkendorf gera eina frágreiðing um málið. Frágreiðingin talaði ikki fyri Magnusi og Jóni. Lindenov royndi aftur at hjálpa Magnusi, men uttan úrslit. Magnus og Jón fingu ikki handilsloyvið og embætið aftur.
Hvussu ber til, at ymiskir vitnisburðir kunnu geva so ymiskar myndir av somu hendingum?
Rýmir til Niðurlond
Skuldsetingin frá Margrethu Gyntersberg var framvegis ikki endaliga avgjørd, og málið skuldi viðgerast á rættartingi í 1584. Rættartingið skuldi vera í Odense, men varð flutt til Slagelse vegna umfarssótt. Magnus hevði verið í Odense, men tá ið málið skuldi fyri í Slagelse, var hann rýmdur til Niðurlond.
Seinni skrivaði Magnus til kong og greiddi frá, at hann var flýddur, tí hann kendi seg hóttan og óttaðist órættvísa rættargongd. Kongur lovaði honum vernd, um hann kom aftur til Danmarkar at møta fyri rættinum. Magnus valdi kortini ikki at venda aftur beinanvegin.

Tekur enskt handilsskip
Magnus fór í hernaðartænastu hjá niðurlendingum, sum framvegis vóru í kríggi við Spania.
Í mars 1585 tók Magnus saman við einum øðrum sjómanni enska handilsskipið The John of Hull í Ermasundi. Skipið var á ferð úr Hull til London. Skipið og farmurin vórðu førd til Orknoyggja. Skipið varð seinni latið eigarunum aftur, men stórur partur av farminum varð ikki latin aftur.
Enska hovið kærdi ránið fyri Fríðriki 2., men tað førdi ikki til, at eigararnir fingu fulla endurgjalding.
Tann 7. juni 1585 fekk Magnus eitt loyvisbræv til sjóhernað frá Moritsi av Oranje. Brævið gav honum loyvi at taka skip hjá fíggindum Niðurlanda. Ránið á enska skipinum fór fram, áðrenn hann fekk hetta loyvið.
Legg merki til dagfestingarnar. Hevði Magnus loyvi, tá ið hann tók enska skipið? Hvør er munurin á lógligum sjóhernaði og sjóráni?
Møtir á rættartingi
Hóast skuldsetingarnar móti Magnusi enn vóru óavgjørdar, og Valkendorf framvegis var mótstøðumaður hansara, vildi Magnus sleppa aftur til Danmarkar. Aftur hesaferð kom vinmaðurin Hans Lindenov honum til hjálpar.
Stuðlar Magnusar fingu eftir øllum at døma eina vísu yrkta til at styrkja umdømi hansara. Vísan kann hava hjálpt honum aftur at vinna vælvild hjá Fríðriki kongi.
Í juni 1586 møtti Magnus á rættartingi, eftir at Valkendorf hevði stevnt honum. Rætturin tók støðu til eina ósemju um eitt bræv, men hetta var ikki ein endaligur dómur um allar skuldsetingarnar móti Magnusi.
Ósemjan í 1586 snúði seg um eitt bræv frá 1582, har tað kundi skiljast, sum at Magnus og Valkendorf vóru handilsfelagar. Magnus møtti í rættinum, og Valkendorf royndi eisini at draga aðrar skuldsetingar inn í málið. Rætturin staðfesti, at Valkendorf og Magnus ikki høvdu verið handilsfelagar. Hinar skuldsetingarnar vórðu ikki avgjørdar í hesum málinum.
Ein vísa kann ávirka, hvussu vit síggja ein søguligan persón. Hvussu kunnu vit kanna, um frásøgnin er álítandi?
Búsetur seg í Norðurjútlandi
Tann 19. juni 1587 fekk Magnus farloyvi úr niðurlendsku hernaðartænastuni. Morits av Oranje gav Magnusi góð ummæli og rósti honum fyri stríðið móti spanska herinum.
Magnus, Sofía og børnini búsettu seg fyrst í Aalborg, og nærhendis búði vinmaður hansara Lindenov, sum nú var fúti í Norðurjútlandi.
Magnus fór at reka handil og virksemi knýtt at sjóhernaði, og Lindenov setti pening í fyritøku hansara. Kongur hjálpti eisini Magnusi, sum fekk oynna Egholm í Limfjørðinum í len.
Magnus vildi eisini hava Føroyahandilin aftur. Á vári 1588 fekk hann loyvi at fara til Føroya at krevja inn gamla skuld.

Kongur doyr
Nú tóktist framtíð Magnusar bjørt. Meðan Magnus var burturstaddur, doyði Fríðrikur 2. tann 4. apríl 1588.
Sonur Fríðriks, Kristian, var bert 11 ára gamal. Tí varð ein verjustjórn við fýra aðalsmonnum sett at stýra ríkinum. Valkendorf var ein av teimum fýra og fekk nú størri politiska ávirkan.
Flýggjar til Bergen
Í juli 1588 var enski sendimaðurin Daniel Rogers í Danmark. Onglendingar høvdu kravt endurgjald fyri ránið á The John of Hull trý ár frammanundan. Tá ið Rogers frætti, at Magnus var í býnum, kravdi hann, at málið varð tikið upp. Magnus varð biðin um at møta, og hann lovaði at koma aftur at greiða frá málinum. Men Magnus flýddi.
Magnus flýddi til Bergen. Eftir deyða Fríðriks kong hevði hann mist sín týdningarmesta verndara. Stjórnin læt boð fara um at handtaka hann. Magnus varð handtikin í Bergen og førdur til Keypmannahavnar, har hann varð fongslaður.
Nú er kongur deyður, og Valkendorf hevur fingið størri vald. Hvat man fara at henda?
Hálshøgdur í Keypmannahavn
Á heysti 1588 kom Thomas Humfrey, umboðsmaður fyri eigararnar av farminum á The John of Hull, til Keypmannahavnar. Hann kravdi endurgjald fyri mistu vørurnar og fekk stuðul frá Valkendorf, sum millum annað lænti honum pening, meðan hann førdi málið.
Magnus fekk aftur hjálp frá Lindenov og øðrum stuðlum. Teir royndu at útseta rættarmálið. Men Fríðrikur kongur var deyður. Í desember 1588 fekk Magnus málið útsett í seks vikur.
Lindenov bað um longri freist, men Humfrey mótmælti. Tann 16. januar 1589 varð Magnus dømdur til deyða.
Tveir dagar seinni, 18. januar 1589, varð Magnus hálshøgdur í Keypmannahavn. Sambært seinni frásøgnum fór avrættingin fram tíðliga um morgunin. Søgurnar siga, at hann var djarvur og ikki vildi hava bind fyri eyguni, men vit kunnu ikki vita við vissu, um hetta er satt. Í fríari føroyskari endurgeving verða honum hesi orð løgd í munn: „Eg havi fyrr sæð mong drigin svørð. Eg eri ikki ræddur; ver tú heldur ikki ræddur.“
Magnus varð fyrst jarðaður við Sankta Nikolaj kirkju í Keypmannahavn. Hann var um 43 ára gamal.

Hví hava søgur um seinastu orðini hjá Magnusi fingið so stóran týdning?
Deyðadómurin ógildaður
Lindenov frætti helst ikki um deyðadómin fyrr enn eftir, at Magnus var avrættaður. Valkendorf læt dómin seta í verk, áðrenn Magnus fekk møguleika at kæra. Hetta gjørdist ein týðandi partur av stríðnum um rættargongdina.
Lindenov og Sofía, einkja Magnusar, stevndu Valkendorf í 1590. Málið endaði við eini semju, har Valkendorf skuldi lata Lindenov og Sofíu endurgjald. Sofía fekk soleiðis fíggjarliga hjálp til sín og børnini.
Í 1590 varð deyðadómurin yvir Magnus ógildaður, og Sofía fekk loyvi at jarða hann av nýggjum. Tað merkir ikki, at allar gerðir hansara vórðu mettar lógligar.
Stutt eftir fór Valkendorf úr verjustjórnini og misti fleiri týðandi embæti. Seinni fekk hann kortini aftur høgt embæti.
Hvat er munurin á, at ein dómur verður ógildaður, og at ein persónur verður mettur ósekur?
Jarðaður í Ørslev Kloster
Hans Lindenov tók sær av at fáa Magnus jarðaðan av nýggjum. Leivdir Magnusar vórðu tiknar upp og førdar úr Keypmannahavn til Jútlands. Lindenov læt gera eina minnistalvu, sum heiðraði Magnus og gav eina jaliga mynd av lívi hansara.
Magnus varð jarðaður í kirkjuni í Ørslev Kloster í Jútlandi, har Lindenov hevði harragarð.
Minnistalvan um Magnus er enn í kirkjuni í Ørslev Kloster.

Fólkini í søguni
Tekningarnar eru ikki veruligar myndir av fólkunum.
Hending, skuldseting ella meting?
Hvat kann staðfestast um eina hending? Hvat er ein skuldseting? Og hvat er tín egna meting? Ein skuldseting er ikki tað sama sum ein dómur.
Finn dømi
Vit kunnu lýsa ein søguligan persón úr fleiri sjónarhornum. Lesið útvald brot úr søguni og kannið, hvussu Magnus verður lýstur.
Brúka hesar leinkjur at fara aftur í søguna!
Hetja ella brotsmaður?
Greið frá, hvussu tú metir Magnus, og grundgev við dømum úr tekstinum. Tú kanst eisini halda, at søgan um Magnus hevur fleiri síður.
Laga uppgávuna til flokkin
Grunddeild
Lærarin lesur tvey hóskandi brot. Næmingarnir tekna eina hending og greiða munnliga frá, hvat tey halda um gerðina hjá Magnusi.
Miðdeild
Arbeiðið tvey og tvey. Finnið tvey dømi og skrivið 4–6 setningar við tykkara meting og grundgeving.
Hádeild
Skrivið eina stutta meting, sum tit grundgeva fyri. Vísið til viðkomandi kapitlar, viðgerið eitt mótsjónarmið og gerið greitt, hvat teksturin ikki gevur vissu um.
Soleiðis broyttist tín áskoðan, meðan tú las:
Tað, sum tú skrivar, verður goymt í hesum kaga á tíni eind.
Lesið fyrst. Undrist saman.
Teknið, skrivið og farið út. Her eru fimm uppgávur, har tit sleppa at arbeiða sjálvstøðugt við søguni um Magnus Heinason. Brúkið uppgávurnar saman við søguni. Lærarin lagar uppgávurnar til flokkin og tíðina, tit hava.
Hvør var Magnus? Nær og hvar livdi hann? Hvat gjørdi hann? Hetja ella brotsmaður?
Hevur tú roynt uppgávurnar ella gjørt aðrar undirvísingargongdir? Send ritstjórnini hugskot á snar@snar.fo.
Grunddeild
Lesið eitt brot upp í senn. Takið eitt prát um hendingarnar, áðrenn tit fara víðari.Miðdeild
Næmingarnir lesa sjálvir ella lurta eftir læraranum. Steðgið á og tosið um brotini so hvørt.Hádeild
Lesið alla søguna sjálvstøðugt og savnið síðani flokkin til eitt felags orðaskifti.Tekna Magnus Heinason
Vel tína mynd
Hvør næmingur velur eina hending úr lívi Magnusar at tekna. Hann kann til dømis verða lýstur sum smádrongur, handilsmaður ella sjómaður. Hugsið um, hvussu myndin skal síggja út, til næsta dag.
Tekna og skriva navnið
Teknið á A4-pappír og skrivið navnið Magnus Heinason á arkið. Gevið øllum tíð at gera myndina lidna, eisini ein eyka tíma, um tað krevst.
Gerið eina framsýning
Heingið allar tekningarnar upp og tosið um tær í flokkinum. Næmingarnir kunnu fáa myndirnar heim við, tá ið framsýningin er liðug.
Eitt heilt lív. Við fáum orðum.
Skriva ein stuttan samandrátt um Magnus Heinason. Vel tær hendingar, sum tú heldur lýsa lív hansara best.
Royn at skriva umleið 200 orð. Ein tekstur við 100–300 orðum er eisini í lagi. Tað hevur størri týdning, at tú fært skrivað eina góða frásøgn, enn at orðatalið er júst 200.
0 orð av umleið 200
Lat søguna ríma
Skriva eina yrking um Magnus. Tú velur sjálv ella sjálvur, hvussu nógv ørindi yrkingin skal hava. Eitt ørindi er nóg mikið.
Royn at skriva ørindi við fýra ørindisreglum. Lat fyrstu og aðru reglu ríma og síðani triðju og fjórðu.
Reglur við sama bókstavi skulu ríma.
Úr flokkinum. Út á Skansan.
Farið á Skansan í Havn, tá ið veðrið er til vildar. Havið matpakka við og tosið um Magnus, verju og lívið í Havn á hansara døgum.
Tríggjar myndir. Tríggir tekstir.
Um lærarin loyvir telefonum, kann hvør næmingur taka tríggjar myndir og skriva ein stuttan tekst til hvørja mynd. Brúkið hugflogið og latið fortíð og nútíð møtast.
Savnið myndirnar og tekstirnar í eitt skjal. Gerið eina framsýning í flokkinum, áðrenn næmingarnir fáa arbeiðið heim við.
Takið spurningarnar við
- Hvat er ein skansi, og hví hevði Havnin tørv á einum?
- Hvussu mundi Havnin síggja út á døgum Magnusar?
- Hvussu var at ferðast til Føroya á døgum Magnusar?
- Hvar síggja vit onnur spor eftir Magnus?
- Hjálpti Skansin í verjuni?
- Hvussu ímynda tit tykkum gamla Skansan?
- Hvar kundi ein standmynd av Magnusi Heinasyni staðið?
Fleiri røddir. Fleiri sjónarhorn.

Ein tíðarmynd úr 16. øld
Troels Lund. Sprotin, 2011
Søguligar skaldsøgur til børn – Eilif Mortansson
- Ein sjógarpur · Bókadeild Føroya Lærarafelags, 1992Finn í Námi ↗
- Sjórænaraskip í eygsjón · 1993Finn í Námi ↗
- Sjórænarar á Norðhavinum · 1993Finn í Námi ↗
- Svíkjari innanborða · 1994Finn í Námi ↗
- Seinasta ferð skiparans · 1995Finn í Námi ↗
Lurta!
Keldur, tekningar og myndir
Keldur
- Magnus Heinason – hetja ella brotsmaður eftir Páll Nolsøe. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Nám 2022. Teksturin á temasíðuni byggir í stóran mun á hesa bókina.
- Magnus Heinason – søgan um eitt dómsmorð eftir Páll Nolsøe. Mentanargrunnur Studentafelagsins 2016.
- Brot úr Føroya søgu: Magnus Heinason – Søgan um eitt justitsmorð? eftir Páll Nolsøe. Fróðskapur og Landsskjalasavnið 2010.
- Føroya søga 1, 2 og 3 eftir Hans Jacob Debes. Føroya Skúlabókagrunnur 1990, 1995 og 2000.
- Søga 4 eftir Erling Isholm. Nám 2017.
- Wikipedia
Tekningar og myndir
- Mynd ovast: Jóannes B. Lamhauge
- Wikipedia – Hin frælsa alfrøðin
- Faroephoto
- Aalborg Luftfoto
Árstalið fyri deyða Fríðriks 2. er 1588. Staðið fyri avrættingina av Magnusi er orðað varisliga, tí keldurnar siga ymiskt. Kelda til kongarøðina: Kongshúsið í Danmark.
Uppgávurnar 1–4 eru umskipaðar eftir undirvísingarsíðuni á Snar. Uppgáva 5, Hetja ella brotsmaður?, er eitt nýtt uppskot til arbeiði við søguni.



